1386، 10) .
در پژوهشی که رنجبر و دیگران در سال 1386 انجام داده اند ، افراد مهمترین عامل در ارتباط با سلب امنیت را مواد مخدر ( 8/52 درصد) عنوان نمودند (تصویر5) . مهمترین انتظار مردم از شهرداری بافت قدیم بوشهر ، بهسازی و باز زنده سازی منازل بود ( 7/36درصد) و 9/24 درصد آنها نیز خواستار بازسازی و بهسازی معابر و کوچه ها بودند . مهمترین نیاز بهداشتی محله نیز از نظر مردم ، ایجاد شبکه جمع آوری فاضلاب و جمع آوری مرتب و منظم زباله بود. بیش از 70 درصد از مردم هیچگونه دسترسی به کتابخانه ، کانون فرهنگی ، ورزشی و تفریحی نداشتند.مردم ساکن بافت تاریخی – فرهنگی بوشهر به حفظ واحد های مسکونی خود به عنوان یک میراث فرهنگی علاقه مند هستند ولی مشکلات شهر سازی و بهداشتی شامل شبکه فاضلاب ، جمع آوری زباله (تصویر4) و عدم حمایت سازمان های ذیربط از باززنده سازی این بافت فرهنگی – تاریخی معماری ایران از مسائل ریشه ای آن است. ( رنجبر 1386، 10)

3-1-5- معماری بوشهر:
در ارتباط با زیبایی و هارمونی بافت قدیم بوشهر نبی پور معتقد است که : “بافت معماری تاریخی بندر بوشهر ، یکی از بی نظیر ترین بافت های تاریخی شهری است که عناصر معماری آن بسیار تحسین برانگیز بوده و سبک معماری میلانی و کرانه ای را در والاترین حد زیبایی خود رخنمود می کند” ( نبی پور 1385، 14 ) . آذین نیز نظری مشابه در این ارتباط دارد که: ” بندر بوشهر ، مرکز استان بوشهر ، دارای یکی از منحصر به فرد ترین و زیباترین بافت مسکونی ایران است که از مناظر دیدنی و جهانگردی جذاب به حساب می آید ” ( آذین 1391، 48) .
خانه ها اغلب دو یا سه طبقه هستند. در شرق که زمین مرتفع تر است ، غالب خانه ها دو طبقه اند و در قسمت غرب بافت که اراضی کم ارتفاع هستند، ساختمان های سه طبقه احداث گردیده است ( کریمی 1391، 89 ) .در بافت متراکم بوشهر خانه ها در ارتفاع گسترش یافته و در دو یا سه طبقه ساخته شده اند و بندرت هم خانه های چهار طبقه ای چون « عمارت دهدشتی» دیده می شود( آذین 1391، 49) .
بافت قدیم بوشهر به بلوک های نامنظم چند خانه ای که با کوچه های باریک از یکدیگر جدا شده ، تقسیم می گردد. این کوچه ها باریک و پر سایه هستند( کریمی 1391، 88 ) . سیمای بافت از سمت دریا نمایشگر یکپارچگی در تراکم واحد های مسکونی ، ارتفاع ساختمان ها و مصالح به کار برده شده در نما و نوع معماری است (مطالعات و تحلیل معماری بومی1380 ، 5 ) . فرهنگ ، آداب و رسوم یک منطقه تاثیر بسزایی بر شکل گیری بافت و بناهایی که ساخته می شوند دارد و در مورد معماری بافت قدیم بوشهر این مساله کاملا مشهود است تقریبا تمامی اجزا و عناصر شکل گرفته و ساخته شده به صورتی منعکس شده از شیوه زندگی و آداب و سنن و فرهنگ ساکنین می باشد ( کریمی 1391، 86 ) . همچنین آذین معتقد است که شرایط اقلیمی ، مسائل فرهنگی و خصوصا مذهب نیز همواره در شکل گیری آن موثر بوده است ( آذین 1391، 49) .
شبکه ارتباطی متاثر از دما و رطوبت محیط ، جهت وزش باد، عوارض طبیعی زمین، مصالح بومی ، مالکیت و عرف محل و ویژگی های اجتماعی و اقتصادی بوده است . اصولا چهار نوع ارتباط را می توان در بافت قدیم بوشهر مشاهده نمود:
• ارتباط خانه ها در سطح محدود
• ارتباط خانه ها با مراکز محله و شهر
• ارتباط بین شهری
• ارتباط بین فضاهای شهری با محیط خارج از شهر
با توجه به کمبود زمین و فشردگی بافت قدیم بوشهر در بخش شمالی معماران بافت قدیم بوشهر ، هنگامی که نقشه زمین به آنان اجازه می داده است ، ساختمان را در راستای شرقی – غربی بنا می کرده اند که برای فرار از تابش های تند آفتاب در غرب و شرق و بهره جویی از بادهای شمال غربی و جنوب شرقی بسیار کارآمد بوده است و در پیکره ی شمال غربی و جنوبی آن نیز بازشوهای فراوانی کار گذاشته می شد تا کوران هوا در داخل اتاق ها، محیطی دلنشین و آسایش بخش را فراهم آورد (تصاویر 6و1). زیرا تهویه ی طبیعی از جمله عوامل اولیه تعیین کننده ی سلامت و آسایش انسان بوده و بالاخص در بوشهر بسیار مورد نیاز می باشد ( کسمایی 1382،63 ) . اما نباید این نکته را فراموش کرد که بسیاری از بناهای موجود در بافت تاریخی به همان دلیل کمبود زمین جهت گیری خاصی ندارند ، در ضمن باید توجه داشت که بناهای مرکزی بافت با قرارگیری در کنار یکدیگر و تشکیل بافتی فشرده نیازی به جهت گیری های معمول در اقصی نقاط کشور را نداشته اند ، زیرا تمامی دانه ها در کنار یکدیگر بافتی منجسم ، پویا و زنده را تشکیل می دادند ( تصویر شماره 6) .

ساختمان های کهن در استان بوشهر کاربرد های مختلفی داشته اند ، از منازل مسکونی و بازارها و تجارتخانه ها و کنسولگری ها گرفته تا مساجد و کلیساها و کنیسه ها و قلعه ها (غلام زاده 1392، 50 ) .
ارزش های معماری بافت قدیمی بوشهر را می توان در عوامل زیر نام برد: ( رسایی کشوک1384،27)
• تبعیت از شرایط اقلیمی
• کالبد شهر به هم پیوسته
• جهت گیری صحیح به منظور استفاده از باد
• استفاده از مصالح بومی
• استفاده درست از عوارض زمین
معماری بوشهر دارای نوعی دوالیسم (کریمی 1391، 90) یا دو گانگی در درون ساختار خود می باشند به گونه ای که همچون معماری شهر هایی چون یزد، اصفهان،کاشان و شیراز درونگرا بوده و تمرکز به درون دارد و از طرفی نیز همچون شهر های گیلان و مازندران دارای برون گرایی می باشد (تصویر7). البته باید اذعان داشت که معماری بوشهر دارای درون گرایی فرهنگی و برون گرایی اقلیمی می باشد و همین مساله معماری بوشهر را منحصر به فرد نموده است.کریمی معتقد است که بافت قدیم بوشهر به دو روش طراحی اندامین (ارگانیک) و خردگرا ساخته شده است (کریمی 1391، 87 ) .
در معماری بافت قدیم بوشهر (معماری دیگر بخش های شهر بوشهر از گونه های دیگری از سازماندهی فضایی بهره می برند) که در شمالی ترین نقطه ی شهر قرار دارد سازماندهی کلی فضاها حول حیاط مرکزی بوده و دیگر عناصری همچون طارمه (تصویر شماره7) که نوعی ایوان بوده و شناشیر یا شناشیل ( تصویر شماره) که به نوعی پیشگاه یا بالکن می باشد در نمای داخل و بیرونی مشاهده می شود.
اوج شکوفایی بافت مربوط به دوره ی قاجاریه، در زمانی بوده که بوشهر دروازه ای برای ورود ملل مختلف به ایران به شمار می رفت. کهنگی و رنگ کهربایی ساختمان ها ، به سرعت بافت تاریخی بیش از صد سال را تداعی می کند( آذین 1391، 48) .

برونگرایی و دارا بودن کمترین بدنه های مشترک در همسایگی های با هدف بیشترین استفاده از جریان هوا، بافت شهر را به بلوک هایی مجزا که هر یک از یک یا چند واحد مسکونی تشکیل شده اند تفکیک کرده است. بلوک هایی به هم تنیده با شبکه ای نامنظم از کوچه های متقاطع که از میادین کوچک بافت عبور کرده و در آخر به دریا می رسند. ( تصویر شماره8 ) این در هم تنیدگی و پیچ در پیچ بودن از سویی مجرایی برای ایجاد کوران و جریان هوا بوده و تغییر جهت های ناگهانی مسیر، باعث کاهش و شدت این جریان می شود. باید توجه داشت که در بافت تاریخی شهر بوشهر میدانگاه های کوچکی به صورت فضای باز در میان بافتِ در هم تنیده، وجود دارند. این فضاهای باز در دل بافت نقش توزیع کننده باد را به جهات مختلف و کوچه ها بر عهده داشته و در ضمن فضای تقسیم شهری کوچکی در مقیاس محله ای را به وجود می آوردند . این فضای باز را می توان مهم ترین عنصر در سازماندهی فضای شهری و بافت نامید ( کریمی 1391، 90 ) .یکی دیگر از مسائلی که پیچ و خم فراوان بافت تاریخی به آن دامن می زند عدم خوانایی برای افراد ناآشنا با بافت تاریخی می باشد که می توان از آن به عنوان راهکاری استراتژیک برای دفاع از شهر نام برد و نقش غریب گز بودن را می توان در آن به وضوح لمس کرد. البته باید اذعان داشت با تخریب ها و خیابان کشی های نسبتا جدیدی که صورت گرفته این نقش کمی کمرنگ تر شده است.
ازعوامل زیر می توان برای عدم خوانایی یا غریب گز بودن بافت تاریخی بوشهر نام برد:
• شبیه بودن بناها به یکدیگر از نظر کالبدی ؛ رنگ، مصالح ، ساختارو…
• منتهی شدن کوچه ها به نقطه ی کور و عدم دید وسیع
• باریک بودن کوچه ها و بلند بودن جداره ها نسبت به عرض کوچه ، که سبب می شود تنها بخش کمی از آسمان دیده شود ( تصویر9)

غلام زاده عناصر شاخص در معماری بوشهر را اینگونه تعریف می کند: ” : استفاده از فرم حیاط مرکزی ، استفاده از سایه و باد ، ارتفاع دادن به ساختمان ، ایجاد گذر در اطراف بنا ، استفاده از بازشوهای متعدد، ساخت کوچه های کم عرض ، کوتاهی دیوار جبهه ی غربی یا شمالی خانه ها ، تعداد طبقات ، حوضخانه و خزینه، آب انبار؛ کاربرد تزیینات از جمله گچ بری ، آینه کاری ، اُرسی ، قوس ، قرینه سازی ، نرده ( محجر) ، رسمی بندی ، طاق نماها ، طاق بندی ها ، گچبری های نقش برجسته ( به صورت نقوش برگ و گل و گل و بوته، ساقه های گردان و نقوش اسلیمی و ختایی عموما در اتاق های مجلسی ) و نقاشی در حاشیه ی طاقچه ها ؛ استفاده از مصالحی چون تیر چندل ( صندل) و نخل و کُنار؛ سنگ؛ ساروج؛ گچ ؛ خشت و کاهگل ؛ انواع راه پله ، طارمه ، شناشیر ، دالان ، کلپا ( بیرون زدگی حجمی) ، آفتابگردان، در و پنجره با شیشه های رنگی ، بادگیر” (غلام زاده 1392، 51 ) . در ادامه برخی از این شاخصه ها با جزییات بیشتری مورد بررسی قرار گرفته اند. اصلی ترین اهداف شکل گیری این عناصر در خانه ی بوشهری هدایت حداکثر جریان باد به درون فضا و امکان استفاده از کوران دو طرفه هوا، جلوگیری از تابش مستقیم آفتاب و دوری از رطوبت می باشد( هدایت و طبائیان 1391،52 ) .

مجموعا می توان سه نمونه بافت متراکم ، نیمه متراکم و باز را در بنادر مشاهده کرد. بوشهر بافتی کاملا متراکم دارد، زیرا نیاز دسترسی به ساحل و محدود بودن اراضی رو به دریا منجر به تشکیل بافتی متراکم با مسیرهای باریک شده است( آذین 1391، 49) .
آب و هوای گرم و مرطوب مهم ترین عامل در نحوه شکل گیری معماری خانه هاست( آذین 1391، 49) . اصیل ترین و زیباترین نمونه های معماری آورد، شیوه های ساخت، سبک زندگی ، سنت و فرهنگ هر منطقه شکل گرفته است ( So Zen & Gedi’k., 2007 ).وجود نسیم خنک دریا و ضرورت استفاده از آن و خالی بودن دور تا دور بناها تا حد امکان ، به منظور گردش باد در دور تا دور ساختمان، عوامل موثر در تقسیم بافت قدیم بوشهر به کوچک ترین بلوک های ممکن هستند(نقشه شماره) (مطالعات و تحلیل معماری بومی1380 ، 7 ) .
همانند آنچه در مکتب اصفهان آمده ، بافت قدیم بوشهر هم « در پی تحقق بخشیدن به اصلی است که جهان بر آن قرار دارد ، یعنی اصل تعادل و توازن ، تعادل فضایی و توازن کالبدی . همه ی این عناصر به منزله ی یک ترکیب هنری و کلامی برای بیان این اصل به کار گرفته می شوند. آهنگ ، تکرار،انقطاع،تداوم، یکسانی ، بازگشت به آهنگ و باز آمدن به تباین مقدمه، مؤخره ، پیش در آمد ، اوج،فرود در ماهرانه ترین ترکیب