فضایی و بیان کالبدی چهره می نماید» (اهری و حبیبی 1380، 11) .
معمار بوشهری در کار رعایت سلسله مراتب درونگرایی ، به جای پرداختن صرف به این مفهوم، به تلفیق هنرمندانه ، زیبا و یگانه ای از درونگرایی فرهنگی و برونگرایی اقلیمی رسیده و مفهوم زندگی را در بعد دیگری نیز جست و جو کرده است ( هدایت و طبائیان1391 ، 41 ) .
3-1-5-1- نگاه بوم گرایانه و مردم وار:
از دیر باز در منابع و تولیدات ادبیات معماری – شهرسازی کشور های اروپای مرکزی ، اصطلاح « میراث های فرهنگی ملی» جای خود را به اصطلاح دیگری که می تواند به فارسی « ثروت های فرهنگی محلی » گفته شود ، داده است. ( فلامکی 1384 )به زبان دیگر ، میراث شهری ، عمده ترین دارایی برای توسعه ی کیفیت زندگی ، حیات اقتصادی و دینامیسم مناطق شهری است. ( Global Urban Development 2007 ). از سوی دیگر ، برنامه و طرح های حفظ و نگهداری بافت های تاریخی نیاز به توجه به ارتباط هارمونیک میان مناطق شهری تاریخی و خود شهر در یک کلیت فراگیر دارد . ( ICOMOS 1987 )
در این گذار آسیب شناسانه ، نگاه به توده ی مردمی که در لا بلای کوچه ها و ساختمان های بافت تاریخی زیست می کنند ،نخستین گام است . زیرا همانگونه که در بیانیه ی آمستردام ( 1975) آمده است ، زندگی میراث فرهنگی فقط هنگامی ادامه خواهد یافت که از سوی عامه ی مردم و به ویژه از سوی نسل های جدید ، قدر نهاده شود.( فلامکی 1374، 316 )
3-1-5-2- حیاط در خانه های بافت قدیم بوشهر:
خانه های بافت قدیم بوشهر با سازماندهی مرکزی حول حیاطی مرکزی شکل گرفته اند. در واقع حیاط علاوه بر سازماندهی فضا های مختلف در جوار خود و ارتباط فضاها با هم ،به نوعی و با توجه به ابعاد و تناسباتش نوعی هواکش مصنوعی به حساب می آمده است. به این صورت که وقتی بازشوهای متعدد اتاق ها که رو به حیاط و از طرفی هم در بدنه ی خارجی بنا رو به معبر بوده اند باز می شدند فشار هوای معبر که نسیم دریایی را با خود به همراه داشته را وارد فضای اتاق کرده گرما و رطوبت را با خود از بازشوهای رو به حیاط خارج می کرده است (تصویر شماره10 ). به طور کلی در معماری ایران فضاهای باز دارای فرم هندسی منظمی هستند و اگر فرم زمین هم نامنظم باشد ، سعی شده است فرم حیاط هندسی و منظم باشد.با توحه به این خصوصیت ، فرم حیاط در خانه های بوشهر هم به صورت منظم و چهارضلعی ، سازماندهی شده است. ابعاد و اندازه حیاط در خانه های بوشهر به گونه است که نسبت ارتفاع گاهی حتی تا دو برابر عرض حیات می باشدو کشیدگی بدنه های اطراف باعث سایه اندازی حداکثری در طول روز بر روی هم می شوند.
حیاط به عنوان یک فضای زیستی زنده و مطلوب در خانه های ایرانی ، از دو جهت قابل بررسی است:
1- بدنه های طبیعی 2- بدنه های مصنوع
بدنه های طبیعی شامل خاک ( و مواد معدنی دیگر) ، آسمان ، آب ، گیاه ، حیوان ، و انسان می شود و بدنه های مصنوع شامل کالبد و معماری ساخته شده موجود می باشد.
در حیاط خانه های بوشهر گیاه نقش سایه اندازی را دارد و گیاهانی که در حیاط خانه های بوشهر قرار گرفته اند دارای حداقل رطوبت دهی به محیط اند و در مجموع جایگاه بسیار کمی را در حیاط اشغال می کنند. از جمله ی این گونه گیاهان می توان از نخل خرما، توت قرمز، گل کاغذی ، کُنار ، موز، سه پستان،لوز وجمبو نام برد.
بر اساس مطالعات رییسی حیات در خانه های بوشهر دارای گونه های مختلفی است که در زیر به آنها اشاره می شود؛ بخش های مختلف خانه هایی که حیاط در چند گونه رایج زیر سازماندهی شده است (نقشه 3):
• فضاها در یک جبهه سازماندهی شده اند
• فضاها در دو جبهه حیاط و روبروی هم قرار گرفته اند
• فضا ها در دو طرف حیاط به صورت عمود بر هم (L) سازماندهی شده است
• فضاها در سه طرف حیاط به صورت (U) سازماندهی شده است.
• فضاها در چهار جبهه ی حیاط قرار گرفته اند ( رئیسی 1385، 13و 14 )
در خانه های معمولی با اندازه ی نه چندان بزرگ ، باغچه ، چاه آب ، حوض و آب انباری کوچک عناصری اصلی در حیاط می باشد. به دلیل رطوبت بالای منطقه؛ رطوبت اشباع در هوا یا شرجی و رطوبت خاک، آب جایگاه بسیار کمی در خانه های بوشهر دارد . همین امر سبب شده که خانه های اندکی در بافت دارای حوض آب در حیات خود باشند.
نسبت سطح حیاط به سطح کل خانه با افزایش سطح کل خانه افزایش نمی یابد ، بلکه تابع خاصیت اقلیمی حیاط می باشد.حیاط مرکزی در بوشهر فضایی متفاوت با حیاط در نواحی مرکزی ایران از قبیل یزد ، کاشان و … است.بخش عمده این تفاوت در ابعاد، ارتفاع جداره کناری و موقعیت نسبت به گذر می باشد ( هدایت و طبائیان 1391،49 ) . می توان حیاط مرکزی در بوشهر را این چنین توصیف کرد: هسته مرکزی خانه ، فضایی با نظم هندسی، درونگرا، مستقل، محوری و مرکزی، سرگشوده و روبه آسمان که ابعاد آن تابع اندازه زمین و متناسب با تعداد و نوع اتاق است. ( رنجبر و دیگران 1389، 23 ) .
گونه های فضایی: شکل گیری بنا در معماری ایران چه به صورت منفرد و چه به صورت مجتمع هم زمان و هم مکان بر اساس ترکیب سه االگوی فضای باز، بسته و نیمه باز صورت گرفته است ( حائری مازندرانی 1387 ).بافت قدیم بوشهر واحد ویژگی های فوق العاده معماری از قبیل : کوچه های باریک، ساختمان های بلند،بالکن های پیش آمده در گذرها ، فرم های خوانا و روشن ، جهت گیری واحد های مسکونی به طرف دریا است. ارتفاع هماهنگ بناها،تکرار بازشوهای مشابه و شناشیرهای سبک چوبی در زمینه سفید نماهای بندر،سیمایی که با برونگرایی اقلیمی و درونگرایی فرهنگی و زیستی و در اثر تبادل فرهنگی با مللی که با آنها در ارتباط بوده حال و هوایی هندی-آفریقایی نیز یافته است. ( کولیوند 1393)
خانه های سنتی در بافت تاریخی بوشهر نمونه ای موفق از تلاش برای ایجاد فضای زندگی با ایجاد حداکثر آسایش مادی و معنوی در میان شرایط اقلیمی سخت است ( هدایت و طبائیان 1391،36 ) .مصالح به کار رفته در بدنه های حیاط همگی به گونه ای اند که حداقل جذب حرارتی را داشته باشند و رنگ جداره ها هم به بازتابش نور کمک می کند. رنگ بدنه ها همگی سفید یا کرم روشن است و درب و پنجره ها همه از چوب ساخته شده اند.یکی دیگر از ویژگی های بارز بدنه ها در معماری بوشهر ، قرینه بودن جداره های مقابل هم است. این ویژگی باعث می شود که جریان هوا به راحتی از فضاها عبور کرده و تهویه صورت پذیرد.
طراحی بدنه های شهری که در نقاط ایران به ندرت مشاهده می شود، در بافت بوشهر به زیباترین و کاربردی ترین شکل خود در معماری همساز با اقلیم ، فرهنگ و مذهب نمایان شده است ( هدایت و طبائیان 1391،39 ) (تصویر شماره 11) .

3-1-5-3- ورودی:
ورودی در خانه های بوشهر معمولا با یک چرخش فضای داخلی را به بیرون ارتباط می دهد. فضای ورودی و مکث به صورت فضایی دالانی شکل است که عرصه نیمه خصوصی این بناها را تشکیل می دهد ( کریمی 1391، 90 ) این مساله باعث حفظ محرمیت در بنا شده ، البته باید توجه داشت که در برخی بناها این چرخش وجود نداشته و فضای یبرون و داخل مستقیما با یکدیگر در ارتباط هستند. برخی بناها دارای بیش از یک ورودی بوده و ورودی مساجد در بافت با تایکید بیشتری طراحی و ساخته شده اند این مساله گاهی با اندازه ی سردر و گاهی با عقب نشینی اتفاق افتاده است. یکی از تفاوت های سردر خانه های بوشهر با مناطق دیگر، ایجاد روزنی در بالای در است که هم به عنوان نورگیر و هم هواکش عمل می کند. این روزن ها در انواع سنگی ، چوبی و فلزی می باشد ( تصویر شماره13) ( رسایی کشوک 1384، 72)
در های ورودی همانند بسیاری نقاط دیگر ایران دارای دو کلون بوده اند یکی برای زنان و دیگری برای مردان. ( تصویر شماره12)
3-1-5-4- اتاق ها:
همانگونه که ذکر شد سازماندهی فضایی در خانه های بافت قدیم شهر بوشهر در اطراف حیات مرکزی است. به دلیل فشرده بودن و تراکم بالای بافت قدیم بوشهر خانه ها معمولا در چند طبقه ساخته می شدند. اتاق های طبقه همکف و فضاهای همکف بیشتر برای بخش های خدماتی مانند انبار و اتاق خدمه و حمام و توالت بوده و اتاق های بالایی شامل زمستان نشین و تابستان نشین می شده است. البته باید این نکته را اضاف کرد که در برخی خانه ها فضای زمستان نشین و تابستان نشین و جابجایی فضایی درون کالبد بنا به صورت عمودی اتفاق می افتاده است . به این صورت که در تابستان از اتاق های طبقات بالاتر و در زمستان از اتاق های پایین استفاده می نمودند. رسایی کشوک در مورد انواع اتاق های موجود در خانه های بوشهر می نویسد: ” در این خانه ها انواع فضاهای سه دری، چهار دری، پنج دری، شش دری، هفت دری، هشت دری، در دری، دوازده دری، شانزده دری، پذیرایی، آشپزخانه، اتاق سرایدار، توالت، انباری، توالت و حمام وجود دارد( نقشه 4). با وجود حمام های عمومی در بافت، در بعضی موارد مردم بوشهر در خانه خود حمام خصوصی داشتند. در برخی از موارد این حمام ها خیلی کامل است، به طوری که در داخل حمام چاه آب وجود دارد و حمام دارای خزینه ای کوچک (چیزی شبیه به وان در حمام های امروزی) می باشد” ( رسایی کشوک 1384، 73 ).
ویژگی مهم در ها در برخی از اتاق ها دو جداره بودن آن است. معمولا جداره بیرونی از نوع کرکره ای (کرکری ) بوده و در جداره ی داخلی ، مثل در های مناطق دیگر دارای دو لنگه است. با باز کردن در داخلی می توان بدون تابش نور شدید و دید مستقیم از بیرون ، جریان باد مطبوع را به داخل اتاق هدایت کرد.
در بناهای چند طبقه ، اتاق های بالا از دو سمت معابر و حیاط دارای بازشوهای متعدد و بلند هستند. شناشیر ها ، طارمه ها و ایوان های فراخ رو به باد غالب ، از جمله فضاهای نیمه بازی هستند که در بالای بنا استفاده شده اند و در به داخل کشاندن باد مطلوب نقش بسزایی دارند. در طبقات بالا بازشوها در مقابل هم قرار گرفته اند، این امر باعث به وجود آمدن کوران درون فضاها نیز می شود ( کریمی 1391، 92 ) .بدین منظور ، اتاق هایی در انواع سه دری،چهار دری، پنج دری ، شش دری ، هفت دری ، هشت دری ، ده دری و شانزده دری ساخته اند که اتاق ها در دو طرف روبروی هم دارای روزنه است( آذین 1391، 50) . کرکره های چوبی در جلوی درها که شیب خاصی دارند، از نفوذ مستقیم آفتاب به درون اتاق جلوگیری می کند، همچنین مانع ارتباط بصری از بیرون به داخل اتاق ها می شود( آذین 1391، 50) .
بیشتر اتاق ها در این خانه ها، از یک سو از طریق بازشو با هم ارتباط دارند و می توان با باز گذاشتن بازشو بین اتاق ها باعث گستردگی فضا شد و از سوی دیگر از طریق بازشو های متعدد با فضاهای بیرون و حیاط ارتباط داشته در فصول گرم با باز گذاشتن بازشوهای دو طرف، اتاق را به فضایی نیمه باز با امکان تهویه دوطرفه و بهره گیری از کوران بیشتر هوا تبدیل کرد( هدایت و طبائیان 1391،48 ) .ایجاد کوران هوا توسط تعبیه بازشوها در جداره های درونی و بیرونی در تقلیل شرجی و گرمای شدید هوا نقش اساسی