3-3. نقوش هندسی (ghraphic.ir.www)
3-4-2 تزئینات نقوش گیاهی یا نباتی
ترسیم انواع گل و بوته و شاخه¬های در هم پیچیده که اغلب به صورت تجریدی و کمتر به شکل طبیعی نقش شده¬اند در هنر ایران مفهومی بس عمیق تر از جلوه ظاهری آنها را داراست. (فردپور1390: 104)
درهنر ایران یک گیاه علاوه برداشتن اهمیت اقتصادی نقشی مناسب برای بیان جهان بینی اسلامی در چارچوب هنرهای تجسمی را داراست. ((گیاه رمزی است از تعالی و رشد ، نمادی از انسان که ریشه در خاک و سر به سوی آسمان دارد. انسان چون گیاه رابط و حلقه ی اتصالی است میان زمین (زندگی مادی) و آسمان (زندگی معنوی) واسلامی که می¬خواهد همواره این اتصال محکم باقی بماند)). (افروغ1389: 70)
اشکال بنیادین نقوش اسلیمی و ختایی که ریشه در هنر توانمند ساسانی دارند بر اساس نقوش گلدار گیاهی و حیوانی چون برگ ساده قلبی شکل، برگ نخل یا نخلچه، نقش بال و درخت زندگی متحول گشته و به تدریج با بهره¬مندی از اصول هنری شرق مانند تکرار موزون و تقارن به اوج کمال خود رسیده اند)). (همان: 71)
اسلیمی دارای چارچوب استیلیزه آن و به نوع خاص هنرمند یا گروه قومی؛ اثر را با طبیعت آشتی می¬دهد، زیرا که سرزمین بیابانی و خشک نقش تزئینی باید نمودی از ثروت و بسیاری نعمت و سرسبزی در برابر دیدگان عیان سازد. ( بورکهارت 1365 : 72 )
هنرمندان ایران این اشکال نباتی را خوب فرا گرفته اند و موقعیت شایانی در آنها داشته¬اند. به همین جهت است و قلم آن ها در کشیدن این اشکال نسبت به سایر موضوعات تزئینی اسلامی روان¬تر و مسلط تر بوده و توانسته اند آنها را خیلی شبیه¬تر از سایر موضوعات با اصل طبیعت خود بکشند، برای این که این مزیت از هنرمندی ایران ثابت شود کافی است در اشکال نباتی و گلها و درخت¬هایی که از مکتب هرات باقی مانده، دقتی نمائیم تا بر زیبایی و ظرافت عنصر نباتی در تزئینات ایران پی¬ببریم. (محمد حسن 1363 :285)
گیاهان پیچ در پیچ که با ترنج باپئونتا (گیاهان چینی) به صورت طوماری تزئین شده است. مشترک نقش مایه و تصاویر حک شده در این قطعات با بسیاری از جعبه¬ها و تنگ¬های فلزی نشانگر آنست که در کارگاه های اطراف کاخ سلطنتی ایلخانیان تولید می¬شد. (فردپور1390: 104)
در دوره اسلامی همچون دیگر کارهای هنری، تزئینات گیاهی بر فلزات، در سه گونه مختلف دیده می¬شوند.
الف) موتیف¬های برگرفته از هلینیسم مدیترانه¬ای و مدل های ایرانی غیر هلنی
این موتیف¬ها کمتر به شکل طبیعی خود دیده می¬شوند و گاهی به صورت اغراق آمیز و یا ترکیبی از چند نوع گل و گیاه زمینه های خالی سطح ظروف را می¬پوشانند.

ب ) طومارهای طرح اربسکو
اربسکو مشتمل است برانواع نگاره های گیاهی، خطوط گردان و متوازی و متقارن، نیز شکل¬های هندسی راست خط و تصاویر انسانی و حیوانی که به صورت در هم پیچیده و در هم رفته مشاهده می¬شود . این طرح ها تا قبل از قرن چهارم به ندرت بر ظروف فلزی دیده می¬شوند.
ج ) شکوفه¬ها و گل¬هایی که برگرفته از الگوهای شرق دور است.
( توحیدی 1386 : 52 )
برخی از اصطلاحات در این تزئینات عبارتند از:
الف: آذین پیچکی: تزیین به شکل پیچک¬های مو، ساقه ها وگل¬های ظریف و در هم آمیخته
ب: سه برگی: (trefoil): سه پره (فردپور1390 : 109)
3-4-3 تزئینات نقوش انسانی
باآن که در قرآن مجید هیچ نص صریحی درباره منع نقاشی از موجودات و جانواران وجود ندارد اما باور به منع و تحریم آن گونه تصاویر همواره وجود داشته است . این منع خصوصاً در مورد تزئین با تصاویر آدمی نمود جدی¬تر به خود می¬گیرد. از این نظر محققان همچون روانشاد ارتور اپهام پوپ ((¬این تحریم برای جلوگیری از آلوده شدن دین اسلام با بت پرستی اعمال شده است)). ((ایرانیان بیشتر از سایر ملل اسلامی تصاویر انسانی رادر صنایع خود موضوعی تزئینی قرار داده¬اند. ولی این تصاویر دارای صفاتی است که خاص ایرانیان می¬باشد. (افروغ 1388 : 77 )
نقش انسانی بر روی ظروف به طور کلی در صحنه ها و حالات مختلف دیده می¬شود که عبارتند¬از:
الف – صحنه¬های شکار
ب – صحنه¬های تشریفات
ج – صحنه¬های ورزشی
د – صحنه¬های نوازندگی
ه – صحنه¬های جنگ
که همه این اشیاء به منظور هدیه به یک شاهزاده خاص ساخته شده¬اند. (ابراهیمی1385: 59)
3-4-4 تزئینات نقوش حیوانی و موجودات افسانه¬ای
انواع حیوانات و پرندگان به سبک سنتی ایران دوره ساسانی در حالات مختلف نشان داده شده¬اند ولی اشکال آنها خیلی طبیعی تر نقش شده و تجسم حالات و حرکات و بدن حمله و جهش و خوابیدن و غیره. به خوبی در بیننده القا می¬شود. در میان حیوانات نقش شده شیر و آهو و خرگوش و روباه، پلنگ و سگ شکاری و از پرندگان غاز، اردک، عقاب وشاهین شاید بیش از دیگر حیوانات به کار رفته است. که به خاطر ارتباطشان با صور فلکی می¬باشد. نقش ماهی نشانه آب و دریا در روی فلزات آمده است. گاهی حیوانات یک ردیف تزئینی را تشکیل می¬دهند و زمانی جداگانه در صحنه¬های مختلف نقش گردیده¬اند. نقش اسب در صحنه¬های تشریفاتی، و تفننی و شکار و جنگ به وفور دیده می-شوند. (فرد،حیدرآبادیان1388: 31)

نقوش حیوانات عجیب الخلقه و افسانه¬ای که به سبک ایرانی نقش می¬گردید که عبارتند¬از:
– اسفنکس (Sphinx): ازریشه لاتینی اسفینکسو یونانی اسفنکس. هیکل عظیم اساطیری که هنرمندان مصر به تقلید آنان هنرمندان یونانی بکرات مجسم ساخته اند؛ که ترکیبی از حیوانات و سر انسان است.
– گریفون (Griffon): حیوان افسانه¬ای است که ترکیبی ازجسم شیر و سر عقاب، گوش اسب و تاجی شبیه به آلت سباحه¬ی ماهی است.
– هارپی (Harpy): نام سه موجود عجیب الخلقه بالدار است. چهره این موجود به چهره زن، بدن او به کرکس می-ماند، ناخون¬های برگشته دارد و مرگ وکشمکش شدید را تجسم می¬دهد.
– اژدها: ماری با سر حیوان افسانه¬ای که این مار همیشه رمز قدرت کیهانی است. (فرد پور1390 :109)

شکل 3-4. موجودات افسانه ای ((www.lizaphoenix.com

حال به معانی نمادین شیر، در هنر ایران که نماد فلزکاری دوران صفویه است می¬پردازیم:

3-4-4-1 شیر
واژه شیر در زبان لاتین Leo¬ می¬باشد که به صورت¬هایLeon ، Laen¬، Lion نیز تغییر یافته است. ¬در زبان عربی به آن اسد می گویند؛ به معنی(( نور جاویدان )) و فارسی (( شیر)) که احتمالاً از ((آشور )) گرفته شده است. (الدوزخودی 1385 : 97)
نکته جالب اینجاست که در دوره اشکانیان نماد شیر در میان سایر نمادها، صرفاً متعلق به پادشاهان وکسانی بوده که از حیث مرتبت ومقام بر دیگران پیشی داشته¬اند. جایگاه والای این حیوان را در حماسه، ادبیات ملی و آیینی، نمی¬توان از نظر دور داشت چنانکه در کیش مهر، شیر نماد خورشید وحمله او بر گاو نشانه پیروزی روشنایی بر تاریکی است و نیز شیر گاو را میکشد تا گیاهان را به وجود آورد. (صلواتی 1387 : 70)
نشانه فلزکاری سلجوقی شاهین است که بر روی طعمه¬اش که پرنده کوچک¬تر می¬باشد، نشسته و منقار خود را در بدن آن فرو کرده است و نشانه فلزکاری دور ه صفوی شیری است که بر گوزنی حمله برده و آن را می¬درد. ( فرد ، حیدرآبادیان 1388: 77 )
همچنین شیر جایگاه ارزشمند چهارم به نام ((شیر مردان)) در پایه های هفتگانه این آیین می¬باشد.
(صلواتی 1387 : 70)
نماد شیر را میتوان به گونه¬های مختلف ارزیابی کرد:
1- مظهر مرگ و نیستی
2- شجاعت و دلاوری
3- نمادی از ابدیت و جاودانگی
4- نشانه محافظ و نگهبان
5- به عنوان علامت مهری بر فراز مهر پرستانی که به مرحله شیری رسیده بودند.
6- غایت غرور و خود پرستی نیز می¬باشد.
7- خشم، اقتدار و صلابت
(الدوزخودی 1385 :99)
در اجتماعات آریایی کهن شیر شاخص و نشانه آریایی¬ها دانسته¬اند که بعد¬ها نماد پادشاهان ایران شد. (همان :98 ،99)
ارتباط شیر با علائم نجومی که تصویر شیر با علائم خاص این علم تصویر شده وارتباط آن با برج اسد (ماه مرداد) بوده؛ که حدس زده می¬شود: شاید یک پادشاه طالعش برج اسد بوده است؛ بدین ترتیب در عرف منجمان برج اسد خانه خورشید است. و شیر وخورشید از نظر نجومی مرتبط با هم هستند. (همان: 103)
نقش شیر در کنار خورشید از دوره سلجوقی به بعد در اماکن مذهبی به خورشید در منابع ادبی به عنوان نماد حضرت محمد (ص) ذکر شده و شیر در فرهنگ شیعه نماد حضرت علی است. (شریعت1386: 90)
در ادبیات دوران اسلامی نیز نمود یافته است:
شیر خدا شاه ولایت علی
از علی آموز اخلاص عمل
صیقلی شرک خفی وجلی (جامی)
شیر حق را دان منزه از دغل (مولوی)

در هر حال، نقش¬های باقی مانده از سر شیر که در دوره ی صفوی بسیار فزونی یافته اند¬ را نمی¬توان دقیقاً و به طور مشخصاً به نماد خاص مربوط دانست، بلکه به نظر می¬آید در جاهای مختلف معانی متفاوتی را ارائه داده باشد. معانی نمادین موجود از باورها و آیین¬های گذشتگان اگر چه ممکن است به صورت اولیه خود باقی نماند، باشد ولی حضور دوباره آنها در سالهای بعد به جهت ریشه¬ی عمیق این اعتقاد بوده است. (الدوز خودی 1385 :103)
3-4-5 تزئینات نقوش کتیبه¬ای
کاربرد خطوط مختلف مثل خط کوفی¬، ثلث، نسخ و نستعلیق توسط این خطوط آیاتی در قرآن مجید، احادیث، اشعار شاعران مختلف، نام سفارش دهنده، القاب، ثنا و دعا برای وی و نام سازنده بر روی شی ء نقره می¬شد. (ابراهیمی1385: 63)
هنرمند فلزکارایرانی خیلی زود به خاصیت تزئینی خط عربی پی¬برد و از آن جمله به عنوان یک عامل تزئینی کامل استفاده کرده¬است. گذشته از جنبه¬ی هنری خطوط که بر روی اشیاء و ظروف فلزی ادوار مختلف اسلامی دیده می¬شود، از جهت مذهبی و تاریخی نیز حائز اهمیت بسیارند . امضای استادکاران فلزکار، تزئینی کاران، رقم نویسان و خوشنویسان روی فلز اسلامی داری ارزش بسیار زیادی است. نام سفارش دهنده اشیاء اسامی امکان و مراکز محل ساخت ظروف و همچنین تاریخ و سنه ساخت شی ء و همگی می¬توانند کمک موثری در بررسی¬های باستان شناسی بوده باشند. ادعیه و آیه¬های قرآنی که متضمن خیر و برکت و یمن برای صاحبان شی ء بوده؛ و به نحو شایسته و در خور تحسین زیب و زینت این اشیاء می¬باشند. مفاد نوشته¬ها حتی چگونگی مورد مصرف شی ء را روشن می¬سازد. (فرد پور1390: 105)
مثلاً مورد استفاده شخصی داشته و با شخص سفارش دهنده آن را به عنوان وقفه برای مکان مقدس ساخته بوده است. گاهی در خلال مضامین شعری کاربرد شیء توضیح داده شده است. گذشته از نام استاد سازنده و تزئین کننده اشیاء فلزی که به صورت امضاء آنان در روی اشیاء فلزی بسیار نوشته کلماتی چون ضَرَبَ ((صنعت))، عَمِلَ، ((عمل نقش)) و غیره که پیش از نام سازندگان و با تزئین کاران آمده، حرفه آنان و یا سهمی را که در ساختن و پرداختن شی¬ء داشته¬اند به خوبی روشن می¬سازد و نسبت¬ها و القاب که گاهی همراه نام اشخاص آورده شده شغل و حرفه آنان و شهری را که منسوب به آنان هستند، تعیین می¬کند. (فرد، حیدرآبادیان1388: