تعداد گونه‏های کشورهای اروپای غربی) می‏رسد، که بخش قابل ملاحظه‏ای از آنها حاوی ذخایر متابولیتی با ارزشی می¬باشند(5).
از آنجا که گیاهان وحشی (بر خلاف گیاهان زراعی) در محدوده‏های جغرافیایی گسترده‏ای یافت می‏شوند و جمع‏آوری و دسترسی به آنها(به فرض بعید که امکان پذیر باشد) از نظر اقتصادی مقرون به صرفه نیست و استفاده از رویشگاه‏های وحشی جوابگوی صنایع داروسازی نخواهد بود و از طرفی استفاده انبوه از گیاهان در طبیعت، مسلماً موجب نابودی آنها خواهد شد، بنابراین، باید نسبت به کشت این گیاهان در سطوح زراعی اقدام نمود(6).تخمین زده می‏شود 25 هزار گونه گیاهی دارای خواص بارز دارویی باشند. هرچند از این میان تنها حدود یک درصد (250 گونه) تا کنون به شکل علمی مورد مطالعه متخصصین قرار گرفته و به صورت خالص شده به مصرف جوامع انسانی رسیده‏اند (1).گیاهان دارویی جزء اولین گیاهانی بوده‏اند که توسط بشر جمع‏آوری و مورد کشت و کار قرار گرفتند.به طور مشخص از اوایل قرن نوزدهم بود که دانشمندان پی بردند که می‏توانند از مواد مؤثره دارویی موجود در گیاهان در صنایع داروسازی استفاده کنند.از آن پس روش¬های علمی وی‍‍ژه‏ای برای استخراج مواد مؤثره موجود در گیاهان و نیز برای اعمال اثرات آنها بر انسان، جایگزین روشهای سنتی گردید.به بیان دقیق‏تر از این تاریخ به بعد بود که تحقیقات بر روی گیاهان دارویی با هدف جدا سازی مواد فعال موجود در آنها و مشخص سازی ترکیب آن و اثرات دارویی مرتبط با آنها تدریجاَ انجام گرفت (10).
با توجه به اهمیت و نقش گیاهان دارویی در صنایع مختلف، افزایش تولید زیست توده و ماده موثره آنها بدون کابرد نهاده¬های شیمیایی، یکی از ضرورت¬های تولید پایدار آنها محسوب می¬شود.
در حال حاضر یک سوم داروهای مورد استفاده بشر را داروهای با منشأ گیاهی تشکیل می¬دهند و این میزان مسلماً رو به افزایش است.نگاهی گذرا به آمار ثبت شده، این موضوع را بیشتر روشن می¬کند:بر اساس آمار سال 1994، فروش جهانی داروهای گیاهی بالغ بر 4/12 میلیارد دلار بوده است و در این رابطه اروپا با حجم فروش 5/6 میلیارد دلار مقام اول را دارا بوده و آسیای شرقی با 3/2 میلیارد دلار،ژاپن با 1/2 میلیارد دلار و آمریکای شمالی با 5/1 میلیارد دلار در رتبه¬های بعدی قرار دارند.در بین کشورهای اروپایی، آلمان با 5/2 میلیارد دلار بیشترین سهم را داشته و پس از آلمان، فرانسه با حجم 6/1 میلیارد دلار و ایتالیا با حجم600 میلیون دلار در رده‏های بعدی قرار دارند.در حال حاضر تولید و مصرف گیاهان دارویی در کشورهای صنعتی و توسعه یافته رو به افزایش است.میزان تولید گیاهان دارویی در ایران در سال 1380 معادل 5/34084 تن بوده است که در سطح زیر کشت معادل 7/81743 هکتار به دست آمده است.در تجارت جهانی دارو، ترکیبات طبیعی حاصل از گیاهان، دارای ارزش زیادی می باشند(6).
چندین دهه از مصرف آنتی‏بیوتیک‏ها جهت کنترل و درمان بیماری‏های عفونی می‏گذرد، ولی به دلیل استفاده پیوسته و نابجا از این گونه مواد به مرور زمان گونه‏های مقاوم در برابر آنتی بیوتیک‏ها بوجودآمده که درمان بیماریهای عفونی را با مشکل مواجه کرده اند.گسترش رو به رشد این قبیل مقاومت‏های دارویی باعث شده است تا محققین به دنبال داروهای مناسبی باشند که علاوه بر ممانعت از رشد باکتری ها، اثرات سمی و عوارض جانبی کمتری داشته باشد.به همین علت گیاهان دارویی به خصوص گیاهانی که در طب سنتی و متون علمی به خواص ضد میکروبی آنها اشاره شده است، مورد توجه قرار گرفته اند (112).
اما استفاده صحیح از گیاهان دارویی، مشروط به وجود اطلاعات دقیق و علمی است.مسئله مقاومت‏های دارویی نیز هشداری جهت تجدیدنظر دراستفاده از داروهای شیمیایی تلقی می‌شود و البته داروهای ضد انگلی نیز از این امر مستثنی نبوده و مقاومت نسبت به آنها ایجاد شده است. از طرفی در حال حاضر عفونت‏های انگلی، به عنوان بیماری‏های مزمن فراوان و جدی مطرح هستند و آلودگی‏های وسیع را در تمام نقاط دنیا و از جمله در ایران ایجاد می‌کنند (84).
1-13گیاهان دارویی و نقش آنها در درمان بیماری‏ها
گیاهان دارویی در سراسر جهان به دلیل هزینه¬ کم، دسترسی آسان و تجربه¬ نیاکان در استفاده ازآن¬ها،پایه‏های سیستم طب سنتی را تشکیل می¬دهند(75و 90). سیستم طب سنتی طی دهه¬های گذشته اهمیت فراوانی یافته است. به نظر می¬رسد که این امر به دلیل ایمن بودن آن و تاثیرات دراز مدت آن¬ها باشد(75). داروهای گیاهی به دلایل تاریخی و فرهنگی محبوبیت خود را حفظ نموده¬اند و به عنوان درمان جایگزین توجهات زیادی را به خود جلب نموده¬اند(64). امروزه گیاهان منحصر به فردترین منبع دارویی برای جمعیت¬های عمده¬ جهان می¬باشند (52 و94).احیای علاقه¬ به داروهای گیاهی عمدتا به دلیل این باور جهانی است که داروهای گیاهی امن، ارزان و قابل اعتمادتر از داروهایی شیمیایی مصنوعی و پرهزینه¬ای هستند که اثرات جانبی را نیز به همراه دارند (64). حدود 80% از جمعیت جهان برای تامین سلامت اولیه، به طب سنتی متکی هستند و گیاهان نقش مهمی در سیستم تأمین سلامت 20% باقی مانده¬ جمعیت بازی می¬کنند. سازمان بهداشت جهانی (WHO) استفاده¬ مؤثر از طب گیاهی را در کشورهای در حال توسعه برای برنامه‏های سلامت تشویق می¬کند و به ترویج و تسهیل کاربرد آن کمک می¬کند(86). روش¬های پزشکی سنتی خصوصا استفاده از گیاهان دارویی هنوز نقش حیاتی را در تامین احتیاجات سلامت پایه در کشورهای در حال توسعه بازی می¬کند. بنابراین بسیار مطلوب است که بررسی روی این گیاهان به منظور ارزیابی کارآیی آن¬ها در طب سنتی و برای نشان دادن اصول فعالیت آن به وسیله¬ جداسازی و تعیین ویژگی اجزای آن¬ها انجام شود(30).
کشف مجدد ارتباط بین گیاهان و سلامت منجر به راه اندازی نسل جدیدی از داروهای گیاهی چند جزئی درمانی، مکمل¬های رژیمی، غذاهای عملکردی و گیاهان تولید کننده پروتئین¬های نوترکیب است (97). بنابراین ساخت دارو¬های طبیعی چشم انداز جذابی در زمینه¬ داروهای سنتزی فراهم نموده است(64) و ترکیبات طبیعی راهنماهای بسیار خوبی برای توسعه¬ داروهای جدید هستند (90).بسیاری از داروهایی که به طور گسترده¬ در پزشکی مدرن در درمان بسیاری از ناخوشی¬ها کاربرد دارد، از گیاهان جداسازی و شناسایی می¬شود و منشأ سنتی و محلی دارد(36 و44). در واقع بسیاری از داروها و شیمی درمانی¬ها از محصولات طبیعی موجود در گیاهان دارویی به دست می¬آیند(45و46). امروزه بسیاری از محققان روی بررسی محصولات طبیعی و عصاره¬های گیاهی به عنوان منبعی از مولکول¬های زیست فعال جدید تمرکز نموده اند (80). در سال¬های اخیر صنایع داروسازی وقت و هزینه¬ی زیادی را صرف توسعه¬ محصولات طبیعی جدا شده از گیاهان دارویی ویافتن راه حل¬های مقرون به صرفه¬تر برای قشر عادی جامعه می-نماید (64).
1-14 گیاهان دارویی و اثرات ضدمیکروبی آنها
شیوع باکتری¬های مقاوم به چند دارو دلیل اصلی شکست در درمان بیماری¬های عفونی است (61 و82). در نتیجه جامعه با یکی از جدی¬ترین مسأله¬ی سلامت عمومی طی شیوع باکتری¬های مقاوم به بسیاری از آنتی بیوتیک¬ها و در برخی موارد همه¬ی آنتی¬بیوتیک¬ها، رو به رو شده است (61). مشابه وضعیت طب انسانی استفاده از آنتی بیوتیک¬ها در کشاورزی، دام و طیور باعث مقاومت دارویی شده و پیدایش سویه¬های میکروبی مقاوم به آنتی بیوتیک را تسریع می¬بخشد. این امر مسأله¬ی درمان را در مورد گیاهان، حیوانات و انسان مشکل ساخته است (112و 117). بنابراین تغییر الگوی حساسیتی و دسترسی به ترکیبات آنتی بیوتیکی جدید، به روز رسانی پیوسته¬ی دانش درمان بیماری¬های عفونی و جست و جوی راه کار¬های جدید برای مقابله با باکتری¬های مقاوم را ضروری می¬سازد(58).
علاقه برای مطالعه¬ی گیاهان دارویی به عنوان منبعی از ترکیبات دارویی فعال در جهان رو به افزایش است(88). بشر به میزان زیادی از گیاهان برای درمان بیماری¬های عفونی معمول استفاده می¬کند(56). در برخی از کشورهای در حال توسعه، گیاهان دارویی منبع اصلی برای تیمار بیماری¬های عفونی به شمارمی‏روند(30). گیاهان منابع گسترده¬ای از ترکیبات ضد میکروبی هستند و برای قرن¬هاست که برای مهار رشد میکروبی مورد استفاده قرار می¬گیرند. هنوز منابع ناشناخته¬ بسیاری برای ایجاد و توسعه¬ی داروهای جدیدی که کمکی برای غلبه بر مسأله¬ مقاومت و سمیت آنتی بیوتیک¬های معمول هستند، وجود دارند(95).
تلاش¬های بسیاری روی عصاره¬های گیاهی به منظور یافتن ترکیبات جدید برای مقابله با باکتری¬های مقاوم به چند دارو صورت گرفته است(30). گزارشاتی در مورد بررسی¬ زیستی و داروشناختی حدود 20% گیاهان جهان به چاپ رسیده است و شمار چشمگیری از آنتی بیوتیک¬های جدید که در داروخانه¬ها ارائه می¬شوند از منابع طبیعی یا نیمه ستنزی به دست می¬آیند (88). در این راستا تمرکز منطقی روی ترکیبات شیمیایی گیاهی با خاصیت ضد میکروبی، یکی از روش¬های مهم برای محدود کردن مقاومت دارویی می-باشد (58). حضور ترکیبات شیمیایی گیاهی عمومی‏تر ممکن است عامل تأثیرات درمانی آنها باشد (95). پتانسیل گیاهان عالی¬تر به عنوان منبعی برای داروهای جدید هنوز به میزان زیادی کشف نشده است (57 و64). بنابراین تمرکز روی پتانسیل عظیم گیاهان به عنوان منبعی از ترکیبات درمانی جدید اهمیت می¬یابد، در این راستا بررسی¬هایی برای آزمودن کارآیی برخی از عصاره¬های گیاهی در برابرباکتری¬های پاتوژن مهم انسانی انجام شده است(86). این امر ممکن است به کشف کلاس جدیدی از آنتی بیوتیک¬ها که می¬توانند به عنوان ترکیبات انتخابی برای بقای سلامت انسان یا حیوان به کار روند، منجر شود و ابزار بیوشیمیایی را برای مطالعه¬ بیماری¬های عفونی فراهم می¬کند(89). بررسی خاصیت ضد میکروبی گیاهان به صورت In Vitro اولین گام به سمت دستیابی به هدف در توسعه¬ی مدیریت سازگار با محیط زیست بیماری¬های عفونی است که با جست و جو برای بیومولکول¬های جدید با منشا گیاهی همراه است(52). بسیاری از محققان گزارشاتی را درمورد محصولات طبیعی به دست آمده از مواد گیاهی مانند دانه، ریشه و سایر بخش¬های گیاهی ارائه داده‏اند و توجهات زیادی به سمت جداسازی، شناسایی و سنتز محصولات طبیعی فعال در برابر محدوده وسیعی از باکتری¬ها و قارچ¬های بیماری¬زا جلب شده است(45).
1-15 خارخسک
گیاه خارخسک با نام علمTribulus terrestris یکی از گیاهان پرمصرف در طب سنتی است. به غیر از این گونه حداقل 6 گونه و واریته دیگر از این جنس در ایران وجود دارد (12و15) . تریبلوس به معنای 3 وجهی و نوعی اسلحه تیز در گذشته است و ظاهراً به شکل میوه آن اشاره دارد. کلمهterrestris به معنای بر روی زمین است(7).بخش های مورد استفاده این گیاه عبارتند از میوه، ریشه، برگ، دانه و گاهی کلیه اعضا گیاه می‏باشد.
خارخسک یک گیاه گلدار متعلق به خانواده¬ی زیگوفیلاسه و بومی هوای گرم و مناطق گرمسیری جنوب اروپا و جنوب آسیا، آفریقا و شمال استرالیاست. همچنین این گیاه می¬تواند در آب و هوای بیابانی و خاک‏های ضعیف رشد کند (26). خارخسک یک گیاه خزنده¬ یک ساله است (122) که حدوداً 10 تا 60 سانتی¬متر ارتفاع دارد. برگ¬ها در مقابل هم و اغلب به شکل نامتعادل قرار گرفته¬اند گل¬ها به رنگ زرد روشن هستند، دانه¬ها روغنی و ریشه¬¬ها بسیار منشعب، فیبری و به رنگ زرد تا قهوه¬ای روشن با طولی حدود 7 تا 18 سانتی متر و قطری حدود 3/0 تا 7/0 سانتی متر هستند(47). میوه¬ها ستاره مانند و تا حدی گرد، فشرده و پنج گوشه هستند. هر میوه¬ دارای پنج مدیکارپ است که به صورت شعاعی آرایش یافته و 7 تا 12 میلی متر قطر دارند. هر مدیکارپ تیشه مانند است و 3 تا 6 میلی متر طول دارد. سطح پشتی زرد سبز و برجسته است و حاوی دو برآمدگی قرینه و یک جفت برآمدگی کوتاه است. سطوح جانبی سفید متمایل به خاکستری است(91). میوه دارای مزه¬ تند بوده و بوی کمی دارد (47).

شکل1-1:گیاه خارخسک
1-16خواص خارخسک از دیدگاه طب سنتی
در کتاب مخزن الادویه عقیلی خارخسک را به دو نوع بستانی و بیابانی تقسیم کرده و نوع بیابانی را بهتر و مفیدتر دانسته