، نینوا، و الحضر که همگی به هنر فلزکاری مشهور بوده¬اند. شهر موصل زیر قلمرو ساسانیان بوده. تاریخ نگاران وجهانگردان عرب شهرت موصل را در هنر فلزکاری تائید کرده¬اند.
طبقه متوسطه جامعه که در این زمان وضع اقتصادی بهتری داشتند، ظروف و اشیاء فلزی را در زندگی روزانه مورد مصرف قرار می¬دادند ولی بزرگان به ویژه شاهان و درباریان از اشیاء فلزی نفیس استفاده می¬کردند. اینگونه ظروف که غالباً نام هنرمندان و سازنده آن را در برندارد؛ تقلید از هنرهای ساسانی و هخامنشی به علت نهی اسلام به ندرت از طلا و نقره ساخته می¬شد، و یا بیشترین آنها با ترسیمات و نقوش طلاکوبی و نقره کاری به شیفتگان این هنر والا و ارزنده عرضه می¬گردیده. (فرد ،حیدرآبادیان 1388 :68 )
همچنین این شهر به ساخت آثار گران بهای طلایی از جمله چلچراغ¬ها مشهور و زبان زد بود. شهر موصل این آمادگی و زمینه را پیدا می¬کند که به یک مرکز صنعتی مهم در زمینه ی تولید و ساخت اشیای نفیس فلزی تبدیل شود. درواقع عوامل مهمی وجود دارد، تا زمینه برای رشد و شکوفا شدن این صنعت فراهم آید. طبیعی است مس ماده¬ی خام مهمی برای صنعت فلزکاری بوده و به نظر می¬رسد شهر موصل که مس در آن مناطق به وفور یافت می¬شده است. همچنین از کوه جوشش که مشرب شهر حلب است مواد خام مس را به موصل می آورده اند. (العبیدی1390: 31،32)
مهارت و چیره دستی فلزکار موصلی و خلاقیت هنری او یکی دیگر از عوامل پیشرفت هنر فلزکاری در شهر موصل بود که دارای ویژگی های شاخص و ممتاز بود. مجموعه ای از آثار فلزی به دست ما رسیده است. سی و پنج قطعه¬ی فلزکاری شده است که جعبه¬ها ( صندوق ها )، آبریزها و تنگ¬های فلزی، شمعدان¬ها، سینی¬ها، لگن و تشت ها و ابزارآلات فلکی نجومی، گلدان¬ها از آن دسته است. (همان: 32)
شهر موصل همچنان طی قرن هفتم هجری/ سیزدهم میلادی پیشاهنگ شهرهای ساخت اشیای فلزی مرصع کاری بوده است. این صنعت را فلزکاران مهاجر موصلی پس از حمله ی مغول در سال 660 هجری/ 1262 میلادی که از این شهر آواره شدند و پس از سقوط این شهر، به شهرهای دمشق و قاهره انتقال یافتند و دوباره کارشان را در شهرهایی که در آن استقرار یافتند از سر گرفتند. (همان:33)
2-3-1 شمعدان ابن فتوح موصلی
شمعدانی است برنجی و نقره کوب. این شمعدان برخلاف بسیاری از آثار فلزی دیگر هنوز بیشتر نقره کاری آن سالم باقی مانده است. شکل آن هم به طور کلی از سه قسمت اصلی و عمده تشکیل شده است.

شکل 2-8. شمعدان ابن فتوح موصلی
محل نگهداری: موزه هنرهای اسلامی قاهره
ارتفاع :4/35 سانتیمتر
قطر پایین: 8/ 31 سانتیمتر
ارتفاع گردن: 3/9 سانتیمتر
(وارد1384،23)

این شمعدان بدنه¬ای استوانه ای شکل دارد. شمعدان مذکور با چندین نوار تزئین یافته که سه تا از این نوارها اصلی هستند. نوار بالایی و پایینی دارای تصاویر انسانی با حالت ها و حرکات متفاوتی است که بیانگر مجلس بزم و رقص است. بر زمینه ی این تصاویر ، طرح های گیاهی حلزونی شکل نقش بسته است، دو نوار که با شاخه¬های گیاهی شبیه به تاج درخت نمای رومی تزئین شده است. (همان: 119)

شکل 2-9. آنالیز شمعدان ابن فتوح موصلی (العبیدی1390: 119)

نوار سوم، یعنی نوار وسط که از جمله نوارهای اصلی است از بالا به پایین با یک ردیف از تزئینات متشکل از مرواریدهای ساسانی احاطه شده است. این نوار دارای شش انگاره ی چند نگینی است که یک نوار نوشته¬ی نسخ – کوفی آنها را به هم ربط داده است. اما لبه¬ی بدنه از نواری تشکیل شده است که اساس آن شاخه¬های گیاهی در هم رفته و موجدار است. در حالی که بخش پائینی لبه¬ی بدنه در این شمعدان از نوار بافته¬ای تشکیل شده است. هر جا به طرف بالا می¬رویم نواری را می¬بینیم که اساس آن شاخه¬ی گیاهی تو در تو و موجدار است. گردن این شمعدان به شکل استوانه¬ای است.

شکل 2-10. آنالیز شمعدان ابن فتوح موصلی (العبیدی 1390: 120،121،122)
در پایین آن نوار نامشخصی قرار دارد که کتیبه¬ای به خط نسخ بر زمینه¬ای صاف و بی نقش این چنین نوشته شده است (( عمل الحاع ( الحاج ) اسماعیل نقش محمد ابن فتوح الموصلی المطعم اجیرالشجاع الموصلی النقاش )).

شکل 2-11. آنالیز شمعدان ابن فتوح موصلی (العبیدی 1390: 123)
بر روی این شمعدان نام سه تن از فلزکاران موصل اطلاعاتی را در اختیارمان می¬گذارد. این سه نفر عبارتند از:
1- الحاج اسماعیل
2- محمدبن فتوح
3- الشجاع
شخص اول که ماده¬ی اولیه ی مسی و شکل آن را ساخته است. ماموریت نفر دوم منحصر به نقش و نگار و خاتم کاری تزئینات و نگاشته های موجود بر این شمعدان بوده است و اما نفر سوم شاید به همان فلز¬کاری که آبریز نگهداری شده در موزه بریتانیا را ساخته است. (العبیدی 1390: 123)
2-4 فلزکاری دوران مغول و ایلخانی
بعد از سلجوقیان در طول قرون7 و 8 قمری غازان خان، حاکم ایلخانی دین اسلام را پذیرفت و دربارش را در تبریز حکومت ایلخانان (628 – 756 هجری قمری مطابق 1249 – 1377 میلادی) که تمام فعالیت¬های هنری از جمله فلزکاری برای مدت محدودی رونق داد و در ایران، خراسان که مهد صنعت فلزکاری بود، بیش از نقاط دیگر بر اثر حمله مغول آسیب دیده هنرمندان این خطه در سطح سرزمین¬های دیگر اسلامی پراکنده شدند. به تدریج همین امر باعث شد تزئینات مکتب خراسان با شیوه کار و تزئین دیگر فلزکاران شهر موصل ، اصفهان، کاشان، بروجرد، همدان و سوریه به نحو قابل توجهی تلفیق شود. از آن جائیکه حکمرانان مغول نیز در تشویق هنرمندان به ساخت آثار تزئینی و هنر فلزکاری نقش عمده ای داشتند آثار ساخته شده در این دوره، ویژگی هایی به خود می گیرد. (توحیدی1386: 68)
تجارب با چین سبب شد تا نقاشی، طراحی، ساخته های لاکی، پارچه، ظروف چینی، نقره کاری و حتی استادان به ایران آورده شدند که تاثیر آن¬ها در فلز کاری این دوره به¬ وضوح قابل مشاهده است.
استادان ایرانی کاربرد شکل و شیوه های تولید سنتی را در ظروف برنجی خودشان ادامه دادند. تاثیر چین به تزئیناتی که از رده بندی مواد مختلف گرفته می¬شد، محدود بود. (وارد 1384 :97)

شکل 2-12. شمعدان مفرغی نقره کوب
محل ساخت: خراسان
تاریخ ساخت: قرون 6 و7 هجری
ارتفاع: 8/18 سانتیمتر
قطر پایه: 5/22 سانتیمتر
محل نگهداری: موزه ملی ایران
شماره موزه 3526

در کارهای نیمه 2 قرن 14 صفات و خصائص فلزکاری مغولی ایران بیشتر و بهتر ظاهر می¬شود. چنین قطعه¬ی تاریخ دار که از روی آن¬ها می توان قطعات دیگر را طبقه بندی کرده شمعدانی در مجموعه هراری وجود دارد که با اشکال نباتی طبیعی تزئین شده و نوشته روی آن نشان می¬دهد که این شمعدان کار محمدبن رفیع الدین شیرازی است. (فرد،حیدرآبادیان1388: 104)
چنین پیداست که پسند عمومی در جهت مصرف اشیاء مفرغی و برنجی و نقره نشان این است که پس از آن که یک بار به حصول پیوست، می¬بایست تا دو قرن بعد بر جا بماند چه بسیار آثار فلزی که از دوره ی ایلخانی به دست آمده¬اند از این گونه اند؛ و به یک شیوه بین المللی رایج در عراق شمالی و سوریه و ایران بوده است. امیران ایلخانی مکتبی کوتاه عمر به وجود آورده¬اند – شیوه بین المللی خود نشانی از وحدت فرهنگی عراق و ایران غربی در آن زمان بوده است. اما به دلیل تهاجمات پیاپی مغولان و سپس حکمروایی ایلخانیان باعث تمایزات فرهنگی جزئی¬تر محلی در آثار شد. (فریه1374:182)

شکل 2-13. پایه شمعدان دوره ایلخانی موزه حرم رضوی (www.aqm.ir)
در زمان تسلط مغولان صنعتگران هندی برنج و آلیاژهای دیگر را برای ظروف مورد احتیاج روزانه و ظروف مورد نیاز مذهبی به کار می¬بردند و روی این ظروف را با اشکال ساخته شده از نقره تزئین می¬کردند. زینت آلات جواهر نشان که در هندوستان مورد استعمال زیاد داشت از طلا و نقره ساخته می¬شد و با احجار کریمه و میناکاری تزئین می¬گردید. یک مجموعه از اینگونه جواهرات در موزه متروپولیتن وجود دارد. (فرد، حیدرآبادیان1388:115)
فلزکاری ایرانی دوره ی مغول دارای تزئیناتی است که شبیه کارهای مکتب موصل و کارهای ممالک سوریه و مصر است ولی در ضمن از نظر اسلوب کار دارای خصائصی است که آنها را می¬توان مخصوص ایران دانست. بعضی از این اشیاء دارای نوشته است که القاب و گاهی نام سلاطین مغول در آن دیده می¬شود.
در بعضی از مناطق اشکال تزئینی نباتی طبیعی دیده می شود که طراحی آنها بیشتر ایرانی است. که مملوکی تصاویر متعدد عقاب و ابوالهول نشانه آنست که این ظرف ساخت ایران است. زیرا این نقوش در کارهای دوره ی ممالیک کمتر می¬شود. ( دیماند 1383 : 151 )
یک گروه مهم فلزکاری مغولی نیمه 2 قرن 14 شامل تصاویر اشخاص و منظره زندگی درباری و مهمانی در باغ و بازی چوگان تزئین شده اند – تصویر انسانی رسمی و خارجی از طبیعت است و اغلب دراز کشیده شده و نظایر آنها در مینیاتورهای اواخر دوره مغول دیده می¬شود. اغلب تصاویر کلاه قندی سبز دارند و این نوع کلاه در مینیاتور های دیوان خطی خواجو کرمانی (مورخ 1396 میلادی / 799 هجری) در موزه بریتانیا محفوظ است دیده می¬شود.
به نوشته پروفسور پوپ، سبکی که در تمام دوره استیلای سیاسی و فرهنگی مغول ادامه داشت کم و بیش یکنواخت و یکسان بود و بیشتر از شاخ و برگ¬های نیلوفری تشکیل می¬شد که همراه با تصاویر جانوران و پرندگان چینی بکار می¬رفت و به هنگام تکرار در پارچه¬ها به شکلی بغل هم قرار می گرفت که بیننده احساس حرکت مورب می¬کرد و نیز استفاده از نقوش بازو بندی، بند رومی، حیوانات افسانه ای بخصوص دیو، اژدها ، گل های شقایق و نیلوفر آبی و جنگ سیمرغ و اژدها در این دوره کاملاً رایج بوده است. ( سید صدر 1388 :270 )
2-5 هنر فلزکاری در خراسان
آغاز شکوفایی هنر فلزکاری پس از حمله مغول از اوئل قرن 13 میلادی از غرب ایران پدیدار گشت و به تدریج تا اواسط قرن 14 میلادی به خطه فارس و غرب خراسان نفوذ یافت. در این دوران هنوز به کاربردن کتیبه عربی بر روی اشیاء فلزی در بین فلزکاران ایرانی رواج داشت. به کلامی دیگر نفوذ هنر فلزکاری خراسان که پیش از حمله مغولان تا اقصی نقاط غربی کشور از آسیب یورش¬های مغولان تا حدی در امان مانده بود، در این زمان از نواحی غربی کشور به سرزمین اصلی ایران بازگشت و به ویژه در فارس و خراسان مجدداً رونق و گسترش یافت. پس از به قدرت رسیدن تیموریان و تشویق فلزکاران، هنر خاص فلز کاری تیموری پدیدار گردید. در عصر شاهرخ و بایسینقر و سایر شاهزادگان و امیران تیموری هنر فلزکاری رونق و حیات عصر سلجوقیان را بازیافت و فلزکاران این زمان توانستند به ویژه در هرات مرکز خراسان اشیاء مختلف را از مس، برنج ، مفرغ و آهن و فولاد در ساخت ظروف و اسلحه سرد، نقره کاری و طاکوبی نمایند. برای ارائه نمونه دست اول، یعنی اشیاء ساده، باید پایه چراغ مسی را نام برد. که از مس ریخته ساخته شده و در موزه آستان قدس رضوی، در مشهد نگهداری می شود. این چراغ دان قدیمی ترین