مداخله می کنند ؛ این حوزه ها محلی ، ملی و بین المللی هستند . دولت ها در سطح داخلی با اجازه به آژانس های مسافرتی ، توجه به اصول بهداشتی مراکز اقامتی و اشتغال ، علاقه خود را به سفرهای گردشگری نشان می دهند . در حوزه ملی با بازاریابی مناسب ، توجه به میزان ورود توریست ها و سیاست گذاری ها نسبت به گردشگری اهتمام می ورزند. (موثقی،1392)
از لحاظ حجم و میزان بسیاری از سفرهای گردشگری ، داخلی است .بنابراین دولت بهترین و مناسب ترین دستگاه نظم دهنده و سیاست گذاری در حوزه توریسم است به این معنا که دولت ها با تعیین نظارت و آموزش استانداردها ، به فرهنگ سازی می پردازند و این امر مشارکت مردم را – که بزرگترین ذینفع توسعه پایدار است – طلب می کند (الوانی،1385). هشت اصل یک سیاست گردشگری موفق عبارتنداز :
1. تعیین مناطق ویژه گردشگری
2. توجه به کاهش تورم
3. ایجاد مشارکت بین جوامع
4. بهبود خدمات ارائه شده به گردشگران
5. ساخت هتل ها و مراکز اقامتی استاندارد
6. توجه به جلب سرمایه های خارجی و حمایت از آن ها از طریق تضمین سود و امنیت سرمایه
7. ایجاد محیط رقابتی سالم برای سرمایه گذاران
8. بازاریابی موفق گردشگری (اردستانی،1387)
1-9 اکوتوریسم ، تعاریف و مفاهیم
1-9-1 مقدمه
گردشگری دارای اشکال مختلف و انواع گوناگونی است که بسته به شرایط محیطی ، متفاوت است . (Cater,2000) . اکوتوریسم رویکرد جدید گردشگری در طبیعت است که در سال های اخیر مطرح شده است . اینگونه از گردشگری در قرن بیست و یکم از چنان اهمیتی برخوردار است که سازمان ملل متحد قرن حاضر را قرن اکوتوریسم نامیده است ( پاپلی یزدی و سقایی ، 1385) . درواقع اکوتوریسم گرایش نسبتاً تازه در صنعت گردشگری است . محیط طبیعی ، چشم اندازها و مناظر زیبای طبیعت ، کانون های اصلی و جاذبه های گردشگر پذیر این نوع از گردشگری است . (جهانیان،1392)
اکوتوریسم معمولاً دارای یک مفهوم و محتوای فرهنگی ومحلی با اهمیت است و انسان را به جامعه باز می گرداند و احساس تعهد به منظور حفاظت از منابع طبیعی و فرهنگ سنتی را در انسان بر می انگیزد . سازمان جهانی گردشگری پیش بینی نموده است در سال 2020 بالغ بر 50 درصد از گردشگران را اکوتوریست ها تشکیل خواهند داد. (UNWTO) .
گردشگری پایدار و بیوتوریسم واژه های متنوعی هستند که برای گردشگری طبیعت یا اکوتوریسم به کار برده می شوند (English Tourist Board , 2000) .
1-9-2 مفاهیم ، تعاریف و مصادیق اکوتوریسم
اکوتوریسم کوتاه شده (Ecological Tourism) است که در ادبیات فارسی طبیعت گردی نام گرفته و گرایشی نو و پدیده ای نسبتاً تازه در صنعت گردشگری است که بخشی از این صنعت را تشکیل می دهد . این گونه از گردشگری فعالیت های فراغتی انسان را بیشتر در طبیعت امکان پذیر می سازد و مبتنی بر مسافرت های هدفمند همراه با دیدار و برداشت های فرهنگی و معنوی از جاذبه های طبیعی و لذت جویی از پدیده های گوناگون آن است .اکوتوریسم دامنه گسترده ای از گزینه های ویژه دارد که از بازدید علمی تا یک بازدید اتفاقی در یک منطقه طبیعی به عنوان فعالیت آخر هفته یا بخش جنبی از یک مسافرت بلندمدت را شامل می شود . چشم اندازها و مناظر زیبای طبیعت مانند سواحل دریاها ، دریاچه ها ، تالاب ها ، جزایر ، بیشه زارها و مکان های سرسبز و خرم ، گیاهان وحشی ، جنگل ها و پارک های ملی ، نواحی گردشگاهی ، مناطق کوهستانی و ییلاقی ، امکانات بالقوه ورزش – تفریحی مانند غارپیمایی ، کوهنوردی ، کوهپیمایی ، کاوش های زمین شناسی ، پیاده روی در طبیعت ، غواصی و موج سواری ، شنا ، اسکی روی آب ، قایقرانی ، ماهیگیری و استفاده از خوراک های دریایی ، شکار تفریحی ، مکان های آب درمانی مانند چشمه های آب معدنی و حتی مناطق بیابانی و کویری از کانون ها و جاذبه های گردشگر پذیر این نوع از گردشگری است ( رضوانی ، 1378).
هر چند که در خصوص تعریف ونامگذاری واحد برای « اکوتوریسم» هنوز نیز مشکلاتی وجود دارد ، اما تعریفی جامع برای « اکوتوریسم» باید از جنبه های سه گانه علمی ، اجتماعی و اقتصادی بر محورهای اساسی زیر تأکید داشته باشد :

الف) علمی
– شناخت درست و موردتوجه قرار دادن ظرفیت طبیعی اکوسیستم ها به منظور تضمین هر چه بهتر حفاظت ، بازسازی و تولید بهینه پایدار آنها .
– حفاظت از میراث طبیعی ، فرهنگی و مذهبی در عرصه های گردشگری
– باارزش نمودن میراث از طریق اطلاع رسانی ، فرهنگ سازی و آموزش دایمی به مردم ، جوامع محلی و نیز به گردشگران.
ب) اجتماعی
– شناخت و احترام به نقش بسیار پراهمیت مردم و جوامع محلی و مشارکت دادن آنان در تصمیم گیری ها ، برنامه ریزی ها و اجرای پروژه ها
– احترام به ساختارهای اجتماعی ، فرهنگی ، سنتی ، آداب و رسوم و روش زندگی مردم و جوامع محلی
– احترام به نیازهای معیشتی و وابستگی های مردم و جوامع محلی به جنگل ، عرصه ها و منابع جنگلی .
– تبادل مثبت فرهنگی بین گردشگران ومردم جوامع محلی میزبان و ترویج فرهنگ حفاظت از میراث طبیعی و فرهنگی بین گردشگران مهمان و میزبان.
– اعتلای کیفیت زندگی و آگاهی های علمی مردم و جوامع محلی .
ج) اقتصادی
– درآمدزایی برای مردم و جوامع محلی و تقسیم عادلانه درآمدها
– اختصاص دادن سهمی از درآمدها برای مدیریت و حفاظت از میراث (جهانیان،1392)
اقتصادی نمودن « اکوتوریسم» برای سازمان دهندگان آن و در عین حال توجه دقیق به حصول نتایج مثبت حفاظتی و حمایتی از اجرای پروژه ها (امانی ، 1387).
امروزه تعاریف بسیاری از اکوتوریسم وجود دارد که در مورد آنها اتفاق نظر وجود ندارد ، این امر نشانگر این مسئله است که اکوتوریسم به عنوان یک علم در حال توسعه است (Eagle & Mccool , 2002). این نوع از گردشگری توسط سازمان جهانی گردشگری (UNWTO) اینگونه تعریف شده است : « مسافرت به مناطق طبیعی که همراه با مسئولیت باشد و موجب بهبود بخشیدن به سطح زندگی مردم محلی و حفظ محیط زیست شود» . مفهوم اکوتوریسم به عنوان بدیلی برای گردشگری انبوه مطرح شده و در حال گسترش است . اکوتوریسم یکی از انواع گردشگری مبتنی بر طبیعت است که بر تعامل با محیط طبیعی تقریباً بکر حفاظت و آموزش تأکید دارد . (جهانیان،1392)
تعریفی که از جانب موسسه ملی اکوتوریسم استرالیا ارائه شده است چنین است :
« اکوتوریسم به نوعی از گردشگری که با آموزش و آگاهی درباره محیط زیست طبیعی توأم است و به گونه ای مدیریت می شود که از نظر اکولوژیکی ، پایدار باشد گفته می شود . » (جهانیان،1392)
انجمن بین المللی اکوتوریسم تعریف زیر را برای اکوتوریسم ارائه نموده است : « سفر مسئولانه که محیط زیست را حفظ می کند و موجب پایداری محلی می شود » ( نیازمند ، 1380).
کامل ترین تعریف به نقل از سازمان اکوتوریسم در سال 1380 اینگونه است : « اکوتوریسم هر نوع گردشگری است که به طبیعت مرتبط باشد به طوری که انگیزه اصلی در این نوع گردشگری بهره جستن از جذابیت های طبیعی یک منطقه ، شامل ویژگی های فیزیکی و فرهنگ بومی است و گردشگر پس از مشاهده جذابیت ها بدون اینکه خللی در آن وارد یا آن را تخریب کند ، محل را ترک می گوید . بدین ترتیب ضمن بهره گیری از فرهنگ ، سوابق تاریخی و نمونه های طبیعی منطقه ، حفظ و احترام به اکوسیستم ، فرصت های اقتصادی و درآمدزایی نیز برای مردم محلی ایجاد می شود و زمینه حفظ وحمایت جدی تر از جذابیت ها ، با منابع مالی تازه تر فراهم می آید . درواقع اکوتوریسم آنتی تزی است برای گردشگری که به منافع کوتاه مدت می اندیشد» ( سازمان اکوتوریسم ، 1380).
در حالت ایده آل ، اکوتوریسم باید بتواند معیارهای زیر را برآورده کند :
– محفاظت از تنوع بیولوژیک و تنوع فرهنگی از طریق محافظت اکوسیستم ها
– بهبودبرداشت پایدار از تنوع زیستی از طریق ایجاد اشتغال برای افراد محلی
– تقسیم مناقع اقتصادی حاصل از اکوتوریسم با جمعیت های بومی و مردم محلی از طریق جلب رضایت آنها در سرمایه گذاری های اقتصادی و امور مدیریتی مربوط به اکوتوریسم
– گردشگری در اماکن و مناطقی که منابع طبیعی آن دست نخورده و بکر باشد به شرط داشتن کمترین تأثیرات زیستی از اولویت های بالاتری برخوردار خواهد بود .
– به حداقل رساندن خسارات و تأثیرهای منفی گردشگری
– توانایی و فراهم نمودن امکاناتی برای کاهش میزان ضایعات تجملی و امروزی
– فرهنگ های محلی ، کلیه گیاهان و جانوران جزو جاذبه های اصلی در اکوتوریسم هستند.
بنا بر آمارهای سازمان جهانی گردشگری ، رشد اکوتوریسم در مناطق مختلف ، سالانه از 10% تا 30% متغیر است و شمار اکوتوریست ها حدود 7% از کل گردشگران را تشکیل می دهد . بنابراین اکوتوریسم آینده ای پررونق در صنعت گردشگری خواهد داشت و موجب ایجاد منافع چشمگیری برای جهانیان خواهد شد . (جهانیان،1392)
1-10 اهمیت اکوتوریسم
با افزایش آگاهی های مردم از فواید و اثرات مثبت تجربه مستقیم طبیعت ، اهمیت اکوتوریسم بیشتر می شود . اکوتوریسم به تنوع زیستی ، ارزش اقتصادی می دهد . اکوتوریست هایی که همه ساله به مناطق جذاب طبیعی ( مانند کنیا در آفریقای شمالی ) مسافرت می کنند میلیون ها دلار ارز به کشور میزبان وارد کرده و برای بسیاری از مردم محلی اشتغال ایجاد می کنند . چنانچه درآمدهای حاصل از اکوتوریسم به درستی مورد استفاده قرار گیرد زمینه لازم برای حفظ محیط زیست طبیعی و بسط مناق حفاظت شده فراهم خواهد آمد و تحقق هدف های توسعه پایدار ، تسهیل خواهد شد (سلطان زاده ، 1383) .
1-11 اهداف اساسی اکوتوریسم و ویژگی های آن
اغلب تصور می شود که اکوتوریسم یکی از زیرمجموعه های گردشگری ماجراجویانه است . سازمان گردشگری کانادا گردشگری ماجراجویانه را فعالیتی می داند که برای گذران اوقات فراغت در مکان های غیرمعمول ، دورافتاده ومناطق بکر و وحشی صورت می گیرد .از قبیل مشاهده طبیعت ، مشاهده حیات وحش ( تماشای پرندگان ، نهنگ ها و … ) ، تفریحات آبی ( کانو وکایاک ) ، تفریحات خشکی ( کوهنوردی و صخره نوردی ) ، تفریحات زمستانی ( سورتمه و اسکی ) و تفریحات هوایی ( بالون سواری ، کایت ، فرود با چتر ) . در نگاه اول شباهت بسیاری بین فعالیت های گردشگری ماجراجویانه و اکوتوریسم در حوزه روانشناسی اجتماعی مورد بررسی قرار گیرد ، در این راستا گروهی از صاحب نظران نظیر فنل (1999) ، هال (1992) و ایگلز (1990) تمایل به خطرپذیری را وجه اساسی تمایز بین گردشگری ماجراجویانه و اکوتوریسم می دانند . ( جدول 1-1). (جهانیان،1392)

جدول 1-1 : طیف فعالیت های گردشگری (پناهنده، 1381)
افزایش اطمینان و ایمنی
قابل پیش بینی بودن نتایج و ایمنی گردشگری همراه با تورهای مسافرتی اکوتوریسم
گردشگری ماجراجویانه نتایج پیش بینی نشده و خطرپذیری
افزایش آموزش های اولیه و تدارکات موردنیاز
در یک جمع بندی اهداف اساسی اکوتوریسم را می توان حفاظت از ویژگی های طبیعی و توسعه جوامع محلی معرفی کرد .