ز تفاوت‌هاى درخور توجه در ضخامت، ویژگى‌هاى رخساره‌اى سازند شیرگشت، کم‌وبیش در سایر برونزدهاى اردویسین ایران مرکزى حفظ‌شده است و به همین دلیل، در همه‌جا از نام سازند شیرگشت استفاده‌شده است. خور، تنها ناحیه‌اى از ایران مرکزى است که سنگ‌هاى اردویسین آن دگرگون و به سن اردویسین پسین است (آیستوف،1984) اگرچه سازند شیرگشت، معرف سنگ نهشته‌های اردویسین ایران مرکزى است، ولى به‌جز نواحى کلمرد، ازبک کوه، جام، انارک، کرمان که ردیف‌هاى اردویسین با سازند شیرگشت مقایسه شده‌اند، در سایر نقاط ایران مرکزى یا سنگ‌هاى اردویسین وجود ندارد و یا به سنگ‌هاى این زمان(اردویسین) سازند شیرگشت گفته نشده است. در بیشتر نواحى ایران، شرایط یکسان رسوبى سبب گردیده تا نهشته سنگ‌های اردویسین بیشتر از نوع شیل و سنگ‌ماسه باشند. به همین رو، سازند شیرگشت را مى‌توان به‌ویژه از نگاه رخساره سنگى، با سازند لشکرک (البرز) ،‌سازندهاى ایلبیک، زردکوه (زاگرس) و سازند قلّى (البرز شرقى) و سازند سیاهو (زاگرس) در هم از دانست(Aghanabati et al, 1983).
اگرچه اردویسین از بخش‌های مختلف ایران، در رابطه با کامبرین گروه میلا گزارش‌شده، ولى تنها واحد معرفی‌شده در شمال ایران سازند لشگرک (کانسر و هوبر،1962) و در شرق ایران مرکزى سازند شیرگشت (روتنر و همکاران،1968) است.
بازنگرى برش برگشته تیپ سازند شیرگشت در ناحیه طبس نشان می‌دهد که برخلاف تصور روتنر و همکاران (1968)، این سازند معرف سیستم اردویسین نبوده و 1236 متر ضخامت حقیقى معرفی‌شده این برش تلفیقى، داراى تکرار گسلى است (شکل ‏2 7). نتایج مطالعه کنودونت نشان می‌دهد بخشى از واحد آهکى مارنى قاعده برش تیپ، نیز بخشى از سازند درنجال (کامبرین) است . 1012 متر ضخامت حقیقى این سازند است که در یک حوضه فعال تکتونیکى ته‌نشین شده و دارای اردویسین آغازین (ترمادوک) است (Aghanabati et al, 1983).
آنچه تحت عنوان سازند شیرگشت در ناحیه کلمرد معرفی‌شده (آقانباتى؛ 1977)، از دید گاه مطالعات چینه‌شناسی جدیدتر و ارتباط تکتونیکى- رسوب‌گذاری بیشترى با سازند کتکوئیه کرمان (حامدى،1995) دارد. در این راستا، گرانودیوریت¬هاى نائینى زیر این سازند نیز سن 493 میلیون سال را نشان می‌دهد (Aghanabati et al, 1983).
توده سنگ‌های آتشفشانی روى سازند شیرگشت (واحد ناشناخته st ورقه شیرگشت)، در 26 کیلومترى شمال دهانه کلوت که روتنر و همکاران (1968) به سیلورین و جوانتر نسبت داده‌اند، معرف فاز کششى اردویسین آغازین و در ارتباط با رسوبات اردویسین است (Aghanabati et al, 1983).

شکل ‏2 7 ستون چینه¬شناسی سازند شیرگشت در بلندای کلمرد (قادری و همکاران، 1386).

دونین (سازند راهدار)
به‌منظور مطالعات چینه‌شناسی و تعیین سن زمین‌شناسی مجموعه‌ای از توالی سنگ¬های رسوبی با سن پالئوزوئیک بالایی در ناحیه کلمرد، غرب شهرستان طبس، برش مدبیگی به ستبرای حقیقی 535 متر شامل واحدهای سنگ¬چینه¬ای راهدار (دونین)، گچال (کربونیفر)، خان (پرمین)، و عنصر مدبیگی (تریاس) موردبررسی قرار گرفت. در این برش، سازند راهدار (شکل ‏2 8) به ستبرای 85 متر مورد تشخیص قرار گرفت که به‌صورت دگرشیب بر روی سازند کلمرد به سن پرکامبرین قرارگرفته است (شکل ‏2 9). میکرو فسیل‌های موجود در این واحد سنگی، سن فراسنین – فامنین (دونین) را مشخص کرد. سازند گچال به ستبرای 206 متر، با توجه به چرخه رسوبی مشخص و ویژگی¬های رخساره¬ای، به 5 زیر واحد سنگی چینه¬ای تقسیم‌شده است. سازند یاد شده، به‌صورت هم¬شیب بر روی سازند راهدار قرارگرفته و سنی معادل با تورنزین-ویزئن (کربونیفر پیشین) تا آغاز کربونیفر پسین (موسکووین) دارد (Aghanabati et al, 1983).

شکل ‏2 8 مرز بین سازندهای کلمرد و راهدار واقع در غرب طبس، دید به سمت شمال.

شکل ‏2 9 نمای دیگر ناپیوستگی زاویه¬دار بین سازندهای کلمرد و راهدار در یال شرقی تاقدیس کلمرد دید به سمت شمال.

کربونیفر (سازند گچال)
این سازند نشان¬دهنده پیشروی یک دریای کم‌عمق، پس از وقفه‌ای کوتاه در پایان دونین است. آقا نباتی(1975) به علت وجود حوضه‌های تبخیری گچ دار، نهشته‌های کربونیفر منطقه کلمرد را به نام سازند گچال نام‌گذاری و سن آن را کربونیفر پیشین (تورنزین – ویزئن) پیشنهاد کرده است (شکل ‏2 10).
این واحد سنگی که نخستین مرحله پیشروی دریا را نشان می‌دهد و در نقشه با علامت Cgll نمایش داده می¬شود. در قاعده دربرگیرنده نزدیک به 4 متر ماسه‌سنگ کوارتزدار (کوارتز آرنایت) ضخیم لایه به رنگ قهوه‌ای تیره تا سفیدرنگ است. در دنباله آن ردیفی از سنگ‌های آهکی خاکستری‌رنگ گاستروپود دار، ماسه‌سنگ کوارتزدار سفید تا قهوه‌ای با میان لایه‌هایی از شیل¬های قرمز؛ سنگ‌های آهکی خاکستری‌رنگ گاستروپود دار، شیل¬های قرمز، زرد و سبز رنگ با میان لایه‌ای از سنگ آهک، دولومیت زرد رنگ، شیل های آهکی سبز رنگ با ضخامت یک متر و سنگ‌های آهکی خاکستری رنگ، منظم لایه،نازک تا ضخیم لایه دربردارنده فسیل‌های براکپوپود، کرینوئید، بریوزوا و مرجان نمایان می‌شود. این بخش هم‌ارز عضوهای 1 و 2 سازند گچال است (آقا نباتی،1975). عضو 2 سازند گچال که به‌طور عمده از گچ تشکیل‌شده است در ناحیه بررسی‌شده رخنمون ندارد. بر روی سنگ‌های یادشده نواری ضخیم از ماسه‌سنگ کوارتز دار به رنگ قهوه‌ای تیره و سفید با میان لایه‌هایی از شیل های سبز رنگ جای گرفته است.سپس در بالای آنها، سنگ‌های آهکی خاکستری تیره دارای براکیوپود و مرجان و سرانجام افقی ستبر از سنگ¬های آهکی خاکستری روشن، ضخیم لایه تا توده‌ای دربردارنده اُاُلیت و پسودواُاُلیت (Pseudo oolite) های فراوان و در قاعده مرجان‌های بی¬شمار دیده می‌شود. بخش اخیر هم‌ارز عضو 4 سازند گچال منظور شده که به‌طور عمده از سنگ‌های آهکی سودواُآُلیت دار تشکیل‌شده است(آقانباتی،1975).
واحد سنگی دیگر، آغاز پیشروی دوباره دریایی کم‌عمق را نشان می‌دهد که علامت اختصاری آن در نقشه، Cg12 می¬باشد. این واحد سنگ¬چینه¬ای با افقی از ماسه‌سنگ کوارتزدار سفید تا قهوه‌ای‌رنگ آغاز می‌شود. در دنباله آن نزدیک به 10 متر سنگ‌های آهکی خاکستری‌رنگ، منظم لایه، نازک تا ضخیم لایه، در برخی افق‌ها دارای کرهک¬های چرت و با فسیل‌های فراوان کرینوئید، گاستروپود، مرجان، دوکفه‌ای، بریوزوا و براکیوپود دیده می¬شود (Aghanabati et al, 1983).
این واحد سنگی دارای رخساره‌های بایواسپارایت(Biosparite)، بایومیکرایت(Biomicrite) و میکرو فسیل‌هایی است که نشان‌دهنده سن ویزئن(Visean) از کربونیفر پیشین و نامورین پیشین(Early Namurian) از کربونیفر میانی هستند(Aghanabati et al, 1983).
نکته شایان توجه و مهم درباره این واحد سنگی سن آن است که تا آشکوب نامورین دنباله دارد (Aghanabati et al, 1983). درحالی‌که سن بالاترین ممبر (D) از سازند گچال در منطقه کلمرد تا اواسط ویزئن گزارش‌شده است(آقانباتی، 1975). بنابراین حوضه رسوبی این واحد سنگی هم‌عصر حوضه رسوبی سازند سردر در کوههای شتری بوده است. ناهمسانی دو حوضه یادشده، در نوع رخساره‌های برجای‌مانده است (Aghanabati et al, 1983).

شکل ‏2 10 نمایی از سازند¬های کلمرد، راهدار و گچال در یال شرقی تاقدیس کلمرد. دید به سمت شمال شرق.
پرمین (سازند خان)
نهشته‌های سازند خان (شکل ‏2 11) به سن پرمین پسین با ناپیوستگی هم‌شیب بر روی واحد سنگی سازند گچال جای گرفته و نشان‌دهنده پیشروی دوباره دریا، پس از وقفه‌ای طولانی در کربونیفر پسین – پرمین پیشین هستند. آقا نباتی (1975) که سازند خان را با توجه به ناهمسانی رخساره آن با نهشته‌های پرمین کوه‌های شتری، نام‌گذاری کرده، سن پایین‌ترین بخش این سازند را پرمین پیشین معرفی کرده است: درحالی‌که نمونه‌های برگرفته از نخستین لایه‌های کربناته این سازند به‌طورقطع سن پرمین پسین (آشکوب مرغابین «Murghabian») را نشان می‌دهند (Aghanabati et al, 1983).
این واحد سنگی که بخش زیرین سازند خان را تشکیل می‌دهد، با یک افق ماسه‌سنگ کوارتزدار سفید و قهوه‌ای‌رنگ به ضخامت تقریبی 20 متر در قاعده آغاز می‌شود. در این افق، بوکسیت پدیدار شده است. بر روی این افق، نزدیک به 50 متر سنگ آهک خاکستری روشن تا تیره، درشت‌دانه و منظم و نازک لایه جای دارد. این سنگ‌های آهکی دارای فسیل‌های فراوان برپوزوآ و گاستروپود در قاعده هستند و در بقیه ردیف، فسیل‌های یادشده به همراه براکیوپود و کرینوئید دیده می‌شوند. در بالاترین بخش این واحد سنگی، نخست چندین متر سنگ آهک دولومیتی و سپس تناوب سنگ آهک دولومیتی و دولومیت شایان می‌شود و سرانجام در بالاترین لایه، یک افق دولومیتی زردرنگ مشخص جای دارد (Aghanabati et al, 1983).
واحد سنگی یادشده دارای رخساره‌های میکرایت فسیل دار (Fossiliferous micrite)، بایومیکرایت (Biomicrite) و بایواسپاریت (Biosparite) و میکرو فسیل‌هایی است که سن مرغابین (Murghabian) از پرمین پسین را نشان می¬دهند (Aghanabati et al, 1983).
قسمت بالایی سازند خان، در اصل از دولومیت ساخته‌شده و در آن دو بخش متمایز تشخیص داده می‌شود. یخش زیرین دربرگیرنده دولومیت¬های ضخیم لایه، خاکستری- قهوه ای رنگ و دارای ساخت‌های رسوبی لامیناسیون موازی و متقاطع یک‌سویه و دوسویه. عدسی و فلاسر (Flaser) است که همه‌جا در قاعده آن یک افق دولومیتی مشخص به رنگ خاکستری بسیار تیره وجود دارد. بخش بالایی از دولومیت¬های زرد رنگ، توده‌ای و در قاعده ضخیم لایه تشکیل شده است. ستبرای این واحد سنگی نزدیک به 100 تا 120 متر است. در بخش بالایی این واحد سنگی، ردیف کم ضخامتی از سنگ‌های آهکی و ماسه‌سنگ کوارتز دار همراه با بوکسیت دیده می‌شود که سن جلفین پیشین دارد(شیخ الاسلامی،1378). این ردیف، نشان‌دهنده پسروی دریایی گسترده‌ای است که در سراسر ایران (به جزء نواحی جلفا، آباده و شهرضا) رخ‌داده و با نهشته‌های بوکسیت – لاتریت همراه بوده است. بنابراین پس از جلفین پیشین شرایط قاره¬ای همراه با آب‌وهوای گرم در این منطقه حاکم شده است (Aghanabati et al, 1983).

شکل ‏2 11 نمایی از سازند خان واقع در کوه عاشقان در یال غربی تاقدیس کلمرد. دید به سمت شمال

تریاس (سازند سرخ شیل)
این سازند با ناپیوستگی هم‌شیب بر روی بخش دولومیتی و نهشته‌های بوکسیت دار بالاترین افق سازند خان جای دارد. پس از توقف رسوب‌گذاری در انتهای پرمین، در تریاس پیشین پیشروی دریایی به نسبت ژرف‌تر رخ‌داده است. سازند سرخ شیل از سنگ‌های آهکی رسی زرد، قرمز و خاکستری‌رنگ، سنگ‌های آهکی خاکستری‌رنگ اُآُلیت دار و شیل¬های آهکی بسیار متورق قرمز، زرد و سبز همراه با قطعات صدف نرم‌تنان تشکیل شده است. سنگ‌های آهکی رسی این سازند دارای لایه‌بندی منظم و از نازک تا متوسط لایه بوده و در بسیاری از لایه‌ها، ساخت لامیناسیون دیده می‌شود. ضخامت این سازند حدود 120 متر است. در این سازند رخساره‌های