واژه شناسی توریسم
واژه « توریسم » از کلمه فرانسوی tour به مفهوم سیر کردن ، طی طریق و چرخش برگرفته شده است و گردشگری ، جهانگردی ، سیاحت و تفریح از دیگر واژه های معادل توریسم هستند . توریسم در عمل ، علمی است میان رشته ای که با جغرافیا ، محیط زیست ، معماری ، کشاورزی ، فضای سبز ، بازاریابی ، تاریخ ، حقوق ، تربیت بدنی ، تجارت ، بازرگانی ، حمل و نقل ، هتل داری و مدیریت رستوران ، جامعه شناسی ، اقتصاد ، روانشناسی و علوم سیاسی در ارتباط است . (موثقی،1392)
1-2 تعریف توریسم
در مورد این که صنعت توریسم و جهانگردی در محتوای خود به چه تعاریفی متکی است متذکر می شویم که برخی نهادهای بین المللی و همچنین دانشمندان و محققان دست اندرکار تعاریف ذیل را از توریسم به عمل آورده اند :
1. توریسم عبارت است از : « مجموعه فعالیت های افرادی که به مکان های خارج از محل زندگی دائم خود به قصد تفریح و استراحت و انجام امور دیگر مسافرت می کنند و بیش از یک سال در آن مکان نمی مانند ( تعریف سازمان جهانی جهانگردی در سال 1993 که توسط کمیسیون آمار ملل متحد نیز پذیرفته شد )
2. برخی توریسم را به « مجموعه فعالیت های مرتبط با افرادی که به محلی غیر از محل اقامت دائم خود به مدت حداکثر یک سال و با هدفی غیر از کسب درآمد از طریق اشتغال و به منظور تفریح ، گذران تعطیلات و … سفر می کنند » اطلاق می نمایند ، این تعریف مشخصاً بر سه شرط مکان ، زمان و هدف تأکید دارد .
3. برخی به جای تعریف توریسم ، شخص سفر کننده ( توریست) را به نقد کشیده اند . از نظر این دسته « توریست کسی است که کشوری غیر از کشور محل اقامت دائم خود را موردبازدید قرار دهد مشروط بر این که بازدید به منظور احراز شغل و درآمد نباشد و حداقل 24 ساعت و حداکثر سه ماه در کشور موردبازدید توقف نموده و مسافرت او به جهات ذیل باشد : گذران تعطیلات ، تفریح ، استراحت ، معالجات پزشکی ، زیارت و عبادات مذهبی ، ورزش ، بازدید از خویشاوندان ، مأموریت و شرکت در کنفرانس ها و … »
4. برخی نیز توریسم را سفری موقت و کوتاه مدت به منطقه ای خارج از محل کار و سکونت دائمی خود با هدف سیر و سیاحت تعریف کرده اند.
5. عده ای مانند لیپر ، توریسم را از منظر ارتباط توریست با عناصری چون اقتصاد ، مقصد ، سرویس های حمل و نقل و کشورهایی که توریست از آنجا که آغاز به مسافرت می کنند تعریف نموده اند چرا که برای تشکیل یک سفر توریستی وجود این عوامل مرتبط به هم ضروری است . در بررسی این شاخص به تعاملات فرهنگی ، اقتصادی ، جامعه و محیط زیست با شخص توریست و سازوکار توریسم برمی خوریم که خبر از ارتباط گسترده عناصر مقوم گردشگری دارد. (موثقی،1392)
6. به رغم برخی ، توریسم مبتنی بر عوامل چندی است که عبارتنداز :
الف) توده ها و سیاست های گردشگری که شامل سیاست های انقباضی یا توریسم ستیزی یا سیاست های انبساطی یا توریسم پذیری است.
ب) توریسم یا گردشگر
ج) دست اندرکاران خدمات و کالاهای ضروری توریست ها
د) جوامع میزبان یا میهمان پذیر ، تنوع فرهنگ ها و جاذبه های توریستی
که نقش آخری به لحاظ ارتباط با سیستم حمل و نقل ، واحدهای خدمات توریستی ، جاذبه های تفریحی ، رستوران ها ، هتل ها ، متل ها و سوئیت ها و واحدهای تبدیل ارز خارجی از همه پررنگ تر است . (موثقی،1392)
7. برخی توریسم و گردشگری را از منظر اقتصادی تعریف کرده و اذعان داشته اند : توریسم عاملی برای افزایش درآمدهای ارزی و مالیاتی بالاتر به جهت سازماندهی اقتصاد سرزمین های میزبان است ، به عبارت دیگر ، توریسم به مجموعه ای از خدمات ، صنایع و فعالیت هایی اطلاق می شود که با کسب تجربه در سفر توأم است . در عین حال ، آن دسته از فعالیت هایی که با توریست ها در ارتباط است ، از جمله : برنامه ریزی انجام مسافرت ، انتقال مکان از یک کشور به کشور دیگر ، اقامت و خرید و بازدید و سرگرمی ها ، بازی ها ، کارناوال ها ، جشن های خیابانی ، همه در حوزه توریسم قرار می گیرند (رنجبریان،1388). برخی توریسم را از جهت موفقیت آن تقسیم کرده اند ، بدین ترتیب ، توریسم مجموعه ای است گردشگران ، مباحث تجاری ، دول میزبان و جوامع میزبان ، دانشگاه ها و همکاری سازمان های غیردولتی که اهتمام خود را صرف مدیریت و میهمان نوازی از بازدیدکنندگان و گردشگران می نمایند. (Weaver،2000)
در کلیه تعاریف توریسم ، به سه عامل مشتکر بر می خوریم ، که عبارتنداز : تفریحی بودن سفر ، فاصله گرفتن از محیط کار و اقامت و وقت گذرانی و سرگرمی . در برخی حالات ، آشنایی با سنت ها ، فرهنگ ها ، آداب و رسوم و تمدن ملل مختلف از دیگر دلایل آغاز سفر و گردشگری بوده است منهای اهدافی چون کسب درآمد و یا اشتغال به کار ؛ البته ، نتیجه این تجدید روحیه در رونق اقتصادی کشورها نقش بسزائی را ایفاء می کند.(سیمین،1386)
1-3 اهمیت توریسم
صنعت توریسم از تمام ابعاد با دیگر فعالیت های اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی متمایز بوده و بیش از همه با بخش خدمات در تعامل می باشد چرا که در این فعالیت عظیم اقتصادی این توریست است که به دنبال یافتن کالا و خدمات از جمله وسایل حمل و نقل با صرفه ، امکانات و کیفیت مدیریت سفر است . در عین حال ، با منافع گوناگونی مواجه است هم از جهت ارائه دهندگان خدمات و هم شخص گردشگر و طبعاً آثار و تبعات فعالیت های توریستی حوزه های مختلفی را شامل می شود. (موثقی،1392)
1-4 اهداف توریسم
سازمان بین المللی جهانگردی اهداف گسترش توریسم را در سه حوزه یادآور شده است :
1. تجارت و بازرگانی
2. تفریح ، سیر و سیاحت
3. دیدار خویشاوندان و آشنایان ، درمان بیماری ها ، زیارت اماکن متبرکه و مذهبی ، تحقیقات علمی ، رقابت های ورزشی ، اکتشافی ، فرهنگی ، بازدید از میراث ملل گذشته و بناهای تاریخی (باستانی) و چشم اندازهای طبیعی که با انجام هر یک از این موارد ، تقرب فرهنگ های بیگانه با هم بیشتر شده و از تنفر و ستیزه جویی که ناشی از جهالت است ، جلوگیری می شود.
مسافرت ، همیشه با نتایج مفید از جمله بهبود سلامتی ، کسب تجربه و مهارت های گوناگون ، تعدیل در رفتارهای سخت گیرانه و گرایش به دوستی توأم است (شالچیان، 1388). برخی از پژوهشگران ، هدف سفرها را گذران اوقات فراغت و بازنشستگی ، دیدار دوستان و خویشاوندان ، تجارت ، ورزش ، مطالعه و بازیابی سلامت و بهداشت جسمی معرفی کرده اند. (سیمین،1386)
ارتقای فرهنگی و اقتصادی دول و ملل میزبان ، کیفیت مطلوب گذران اوقات فراغت توریست ها ، حمایت از محیط زیست و طبیعت و اصلاح کیفیت زندگی در جوامع شهری و روستایی ، از دیگر اهداف توریسم محسوب می شود (موثقی،1392)
1-5 مکاتب توریسم
اهمیت بحث توریسم باعث شده تا برخی از کشورها تفکرات خاصی در مورد توریسم مطرح کنند و این چشم اندازها را در قالب مکاتب پیاده نمایند ، یکی از مشهورترین این مکاتب ، مکتب انگلیس است . از نظر این مکتب ، توریست به کسی اطلاق می شود که به خارج از محل زندگی سکونت خود سفر کرده و حداقل یک شب یا بیشتر در آنجا اقامت کند . این فراد شامل آن دسته از اتباع انگلیسی می شود که در روزهای تعطیل مسافرت می کنند . همچنین هر نوع سفر برای ملاقات خویشاوندان و دوستان در غیر روزهای تعطیل ، توریسم محسوب می شود . در عین حال ، سفر با هدف تجارت ، شرکت در کنفرانس ها ، میزگردها ، اجلاس ها و مشابه آن نیز سفر توریستی محسوب می شود . به این دلیل است که سازمان ملی توریسم انگلستان و ایرلند شمالی مسئول جمع آوری داده ها و آمارها و ارائه آنها را عهده دار می باشند .
مکتب بعدی مکتب استرالیاست . از نظر این مکتب ، که توریست فردی است که از محلی در فاصله 40 کیلومتری دورتر از محل سکونت خود دیدار کند . البته ، مدت اقامت نباید از حداقل 24 ساعت و یا بیش از 12 ماه باشد . این مکتب ، تأکید بر جذاب بودن محیط محل بازدید دارد و مثل بسیاری از مکاتب توریستی ، طول مسافت و مدت اقامت را ملاک تعریف توریسم قرار داده است .
از دیگر مکابت مشهور در حوزه توریسم ، مکتب کاناداست . در این مکتب ، توریست به کسی اطلاق می شود که بیش از 50 مایل به خارج محل زندگی خود سفر کند و یا حداقل یک شب را در خارج از محل زندگی ( خانه ) سپری کند و آن در سه دسته : کانادایی ، اتباع کانادا و سایر خارجی ها طبقه بندی شده است . اتباع و شهروندان کانادا با یک شبانه روز سفر ، و دسته سوم که عبارت است از خدمه کشتی ها ، هواپیماها ، واحدهای ارتش و مهاجران – تحت ضوابط خاصی توریست محسوب می شوند.
اما آخرین دسته از این مکاتب ، مکتب آمریکایی است . در سال 1973 موسسه تحقیقات ملی توریسم آمریکا ، گردشگر را شخصی تعریف کرد که مسافتی حداقل 5 مایل به دور از منزل با دلایل غیرمالی را طی کند اعم از این که شب یا روز را در آنجا اقامت کند.(موثقی،1392)
مرکز اطلاع رسانی مسافران در آمریکا در سال 1998 ، سفرهای بیش از 100 مایل و یا بیشتر را سفر گردشگری نامیده است که تمام گروه های اجتماعی را شامل می شود . در آخرین تعریف ، توریسم به شخصی گفته می شود که بیش از 100 مایل به خارج از محل زندگی خود سفر و حداقل یک شب را در خارج از خانه سپری کند (قره نژاد،1386). اما یک نگرش بین المللی در جهان وجود دارد که « توریسم یا گردشگر بین المللی را شخص معرفی می کند که به طور موقت و حداقل 24 ساعت در یک کشور باقی می ماند و انگیزه این افراد برای مسافرت یکی از دلایل ذیل است :
1. گذران اوقات فراغت به صورت سرگرمی ، تعطیلات ، درمان ، مطالعه ، انجام امور ورزشی .
2. مأموریت های بازرگانی ، خانوادگی و شغلی (ولا،1384)
برخی از اندیشمندان نظیر مکتب اینتاش و گلدنر با توصیف انگیزه های سفر، توریسم را نتیجه چهار انگیزه می دانند :
1- انگیزه های اجتماعی : همانند شرکت در کنفرانس های علمی و بین المللی و حضور در گردهمایی
2- دلایل فرهنگی : که به علایق مردم شناسی و فرهنگی باز می گردد. از این جنبه آشنایی با آداب و رسوم اقوام و ملل گوناگون ، توجه به بازشناسی ادیان و مذاهب ، اعم از الهی یا غیرالهی با نیت رفع مجهولات فکری و نیاز به تقرب معنوی از علل رونق توریسم محسوب می شود به خصوص که اخیراً این شاخص نسبت به دیگر علل گردشگری از اولویت برخوردار گردیده است .
3- انگیزه های فیزیولوژیکی : سفر با قصد تقویت و بهبود سلامتی و بهداشت فردی
4- عامل ارتباطی : مسافرت به جهت بازدید و صله ارحام که از تأکیدات موکد همه انبیای الهی است.(کاظمی، 1385)
1-6 کارکرد توریسم
این حقیقت غیرقابل انکار است که توریسم محصول انگیزه گذران اوقات فراغت است و دارای کارکردهای چندجانبه می باشد .توریسم اقتصاد کشورها را به چالش واداشته و موجب برطرف شدن کسری بودجه دولت ها می گردد و کشورهای فقیر را به سطح تعادل و موازنه اقتصادی سوق می دهد . در عین حال ، سبب ایجاد اشتغال در بخش های مختلف جوامع می شود و مهمتر از همه نماد صلح ، دوستی و